Οι σκέψεις αυτοκτονίας και η αυτοκτονική συμπεριφορά μπορεί να εμφανιστούν στην παιδική και, συχνότερα, στην εφηβική ηλικία. Κάθε αναφορά ενός παιδιού ή εφήβου ότι δεν θέλει να ζει, ότι θα ήταν καλύτερα να μην υπάρχει ή ότι σκέφτεται να κάνει κακό στον εαυτό του χρειάζεται να λαμβάνεται σοβαρά. Δεν είναι πάντοτε εύκολο να γνωρίζει κανείς πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος από μια μεμονωμένη φράση ή συμπεριφορά. Για τον λόγο αυτό, οι γονείς δεν χρειάζεται να προσπαθούν μόνοι τους να αποφασίσουν αν ένα παιδί «το εννοεί πραγματικά». Όταν υπάρχουν αυτοκτονικές σκέψεις ή συμπεριφορές, χρειάζεται κατάλληλη αξιολόγηση.

Τι είναι οι αυτοκτονικές σκέψεις;

Οι αυτοκτονικές σκέψεις μπορεί να έχουν διαφορετική μορφή και σοβαρότητα. Ένα παιδί ή ένας έφηβος μπορεί να σκέφτεται ότι θα προτιμούσε να μην υπάρχει ή να μην ξυπνήσει, χωρίς να έχει σκεφτεί να προκαλέσει τον θάνατό του. Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να σκέφτεται συγκεκριμένα την αυτοκτονία, να εξετάζει τρόπους με τους οποίους θα μπορούσε να πεθάνει ή να έχει διαμορφώσει συγκεκριμένο σχέδιο. Η παρουσία ενός σχεδίου, η πρόθεση να πραγματοποιηθεί, η πρόσβαση σε μέσα με τα οποία θα μπορούσε να γίνει απόπειρα και μια προηγούμενη απόπειρα αποτελούν ιδιαίτερα σημαντικά στοιχεία για την εκτίμηση του κινδύνου.

Ποια λόγια μπορεί να αποτελούν προειδοποιητικά σημεία;

Μερικές φορές ένας νέος μιλά άμεσα για την αυτοκτονία. Μπορεί να πει:

• «Θέλω να πεθάνω».

• «Θα αυτοκτονήσω».

• «Δεν αντέχω άλλο».

• «Δεν υπάρχει λόγος να ζω».

• «Μακάρι να μην ξυπνούσα».

• «Θα ήταν καλύτερα για όλους αν δεν υπήρχα».

• «Δεν έχει νόημα τίποτα πια».

Άλλες φορές οι αναφορές είναι περισσότερο έμμεσες. Ένας έφηβος μπορεί να μιλά συχνά για τον θάνατο, να εκφράζει έντονη απελπισία ή να θεωρεί ότι αποτελεί βάρος για την οικογένεια και τους άλλους. Τέτοιες φράσεις δεν σημαίνουν όλες το ίδιο επίπεδο κινδύνου, αλλά δεν πρέπει να απορρίπτονται ως «δραματοποίηση», «χειρισμός» ή ένας συνηθισμένος τρόπος έκφρασης της εφηβείας.

Ποιες αλλαγές στη συμπεριφορά χρειάζονται προσοχή;

Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο σύνολο συμπεριφορών που να προβλέπει με βεβαιότητα μια απόπειρα αυτοκτονίας. Ορισμένες αλλαγές όμως αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, κυρίως όταν είναι πρόσφατες, έντονες ή εμφανίζονται μαζί. Μπορεί να παρατηρηθούν:

• έντονη απελπισία ή αίσθηση ότι δεν υπάρχει λύση στα προβλήματα,

• απόσυρση από την οικογένεια και τους φίλους,

• απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που προηγουμένως ήταν σημαντικές,

• σημαντικές αλλαγές στον ύπνο ή στην όρεξη,

• έντονο άγχος, ευερεθιστότητα, θυμός ή απότομες μεταβολές της διάθεσης,

• πτώση της σχολικής λειτουργικότητας,

• αυξημένη χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών,

• επικίνδυνες ή ασυνήθιστα παρορμητικές συμπεριφορές,

• αναζήτηση πληροφοριών σχετικά με τρόπους αυτοκτονίας,

• συγκέντρωση φαρμάκων ή άλλων δυνητικά επικίνδυνων μέσων,

• αποχαιρετισμός σημαντικών προσώπων ή μοίρασμα προσωπικών αντικειμένων,

• ξαφνική τακτοποίηση προσωπικών υποθέσεων,

• αναρτήσεις ή μηνύματα με περιεχόμενο θανάτου, απελπισίας ή αποχαιρετισμού.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν μετά από μια περίοδο έντονης απελπισίας εμφανίζεται ξαφνικά μια ανεξήγητη ηρεμία. Σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό μπορεί να σημαίνει ότι ο νέος έχει λάβει μια απόφαση σχετικά με την αυτοκτονία.

Γιατί μπορεί να εμφανιστούν αυτοκτονικές σκέψεις;

Η αυτοκτονική συμπεριφορά δεν έχει μία μόνο αιτία. Συνήθως προκύπτει από τη σύνθετη αλληλεπίδραση πολλών παραγόντων. Ο κίνδυνος μπορεί να αυξάνεται όταν υπάρχουν κατάθλιψη ή άλλες ψυχικές διαταραχές, προηγούμενη απόπειρα αυτοκτονίας, αυτοτραυματισμός, χρήση ουσιών, έντονη παρορμητικότητα, τραυματικές εμπειρίες, σοβαρές οικογενειακές ή διαπροσωπικές δυσκολίες, εκφοβισμός, κοινωνική απομόνωση ή πρόσφατες σημαντικές απώλειες και κρίσεις. Η παρουσία ενός παράγοντα κινδύνου δεν σημαίνει ότι ένα παιδί θα επιχειρήσει να αυτοκτονήσει. Αντίστοιχα, δεν είναι ασφαλές να θεωρούμε ότι ένας νέος δεν κινδυνεύει επειδή δεν έχει γνωστή ψυχιατρική διάγνωση ή επειδή εξωτερικά φαίνεται να λειτουργεί καλά.

Αν ρωτήσουμε για την αυτοκτονία, μήπως βάλουμε την ιδέα στο μυαλό του παιδιού;

Όχι. Η άμεση ερώτηση για αυτοκτονικές σκέψεις δεν προκαλεί αυτοκτονική συμπεριφορά. Όταν υπάρχει ανησυχία, είναι προτιμότερο ο γονέας να ρωτήσει καθαρά και ήρεμα: «Έχεις σκεφτεί ότι δεν θέλεις να ζεις;» ή «Έχεις σκεφτεί να αυτοκτονήσεις;». Αν η απάντηση είναι θετική, μπορούν να ακολουθήσουν απλές και άμεσες ερωτήσεις: «Έχεις σκεφτεί πώς θα το έκανες;», «Έχεις κάνει κάποιο σχέδιο;», «Έχεις προσπαθήσει ποτέ να κάνεις κάτι για να πεθάνεις;». Η συζήτηση με σαφή λόγια μπορεί να διευκολύνει ένα παιδί ή έναν έφηβο να αποκαλύψει σκέψεις που μέχρι τότε κρατούσε κρυφές.

Πώς πρέπει να αντιδράσει ένας γονέας;

Το σημαντικότερο είναι να ακούσει το παιδί ή τον έφηβο χωρίς επίκριση και να αντιμετωπίσει όσα λέει ως πραγματική ένδειξη δυσφορίας. Δεν βοηθούν αντιδράσεις όπως «μη λες ανοησίες», «έχεις τα πάντα, γιατί να θέλεις να πεθάνεις;», «το λες μόνο για να μας φοβίσεις» ή «υποσχέσου μου ότι δεν θα το ξανασκεφτείς». Ο γονέας μπορεί να αναγνωρίσει ότι το παιδί περνά κάτι πολύ δύσκολο, να το ευχαριστήσει που μίλησε και να του εξηγήσει ότι θα αναζητήσουν μαζί βοήθεια. Δεν χρειάζεται να προσπαθήσει εκείνη τη στιγμή να λύσει όλα τα προβλήματα που οδήγησαν στην κρίση. Προτεραιότητα είναι η ασφάλεια.

Πότε απαιτείται άμεση αξιολόγηση;

Η ανάγκη είναι ιδιαίτερα επείγουσα όταν το παιδί ή ο έφηβος:

• δηλώνει ότι θέλει να αυτοκτονήσει,

• έχει συγκεκριμένο σχέδιο,

• έχει πρόσβαση στο μέσο που σκοπεύει να χρησιμοποιήσει,

• έχει ήδη αρχίσει να προετοιμάζεται για μια απόπειρα,

• έχει πραγματοποιήσει απόπειρα αυτοκτονίας,

• έχει προκαλέσει σοβαρό αυτοτραυματισμό,

• βρίσκεται υπό την επήρεια αλκοόλ ή άλλων ουσιών και εκφράζει αυτοκτονικές σκέψεις,

• παρουσιάζει έντονη διέγερση, σύγχυση ή σοβαρή απώλεια επαφής με την πραγματικότητα,

• ακούει φωνές που τον προτρέπουν να βλάψει ή να σκοτώσει τον εαυτό του,

• δηλώνει ότι δεν μπορεί να ελέγξει την παρόρμηση να κάνει κακό στον εαυτό του ή δεν μπορεί να παραμείνει ασφαλής.

Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται άμεση επαγγελματική αξιολόγηση και δεν είναι κατάλληλο να περιμένει η οικογένεια για να δει αν η κατάσταση θα περάσει από μόνη της.

Τι πρέπει να κάνουν οι γονείς όταν υπάρχει άμεσος κίνδυνος;

Όταν υπάρχει σοβαρή ανησυχία για άμεσο κίνδυνο αυτοκτονίας, το παιδί ή ο έφηβος δεν πρέπει να μένει μόνος. Χρειάζεται να εξασφαλιστεί άμεσα κατάλληλη επαγγελματική αξιολόγηση. Παράλληλα, πρέπει να περιοριστεί η πρόσβαση σε φάρμακα και άλλα μέσα με τα οποία θα μπορούσε να προκληθεί σοβαρή βλάβη. Εάν έχει ήδη γίνει απόπειρα, υπάρχει τραυματισμός ή δηλητηρίαση ή ο κίνδυνος φαίνεται άμεσος, χρειάζεται επείγουσα ιατρική βοήθεια. Δεν είναι σωστό να βασίζεται η ασφάλεια αποκλειστικά σε μια υπόσχεση του παιδιού ότι «δεν θα κάνει τίποτα». Η προστασία χρειάζεται να βασίζεται στην πραγματική εκτίμηση του κινδύνου, στην επίβλεψη, στον περιορισμό της πρόσβασης σε επικίνδυνα μέσα και στην κατάλληλη επαγγελματική φροντίδα.

Τι περιλαμβάνει η επαγγελματική αξιολόγηση;

Η αξιολόγηση εξετάζει τις αυτοκτονικές σκέψεις, την πρόθεση και το πιθανό σχέδιο, προηγούμενες απόπειρες και αυτοτραυματισμούς, την ψυχική κατάσταση του παιδιού, τη χρήση ουσιών, πρόσφατες κρίσεις ή απώλειες, τις οικογενειακές και κοινωνικές συνθήκες και την πρόσβαση σε δυνητικά θανατηφόρα μέσα. Παράλληλα εξετάζονται οι προστατευτικοί παράγοντες, όπως οι υποστηρικτικές σχέσεις, η δυνατότητα του νέου να ζητήσει βοήθεια και η συνεργασία της οικογένειας. Με βάση τη συνολική εικόνα αποφασίζεται ποιο επίπεδο φροντίδας είναι ασφαλές και κατάλληλο. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να οργανωθεί θεραπεία και στενή παρακολούθηση στην κοινότητα, ενώ σε άλλες μπορεί να χρειαστεί νοσοκομειακή φροντίδα.

Τι είναι το σχέδιο ασφάλειας;

Για έναν νέο που έχει εμφανίσει αυτοκτονικές σκέψεις ή συμπεριφορά μπορεί να διαμορφωθεί, σε συνεργασία με τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, ένα συγκεκριμένο σχέδιο για τις περιόδους κρίσης. Το σχέδιο ασφάλειας μπορεί να περιλαμβάνει την αναγνώριση των πρώτων προειδοποιητικών σημείων, συγκεκριμένους τρόπους αντιμετώπισης της έντονης ψυχικής δυσφορίας, πρόσωπα στα οποία μπορεί να απευθυνθεί ο νέος, επαγγελματίες και υπηρεσίες από τις οποίες μπορεί να ζητηθεί βοήθεια και συγκεκριμένα μέτρα για τη δημιουργία ασφαλέστερου περιβάλλοντος. Το σχέδιο χρειάζεται να είναι πρακτικό, γνωστό στον νέο και στους ανθρώπους που τον φροντίζουν και να επανεξετάζεται όταν αλλάζουν οι συνθήκες.

Τι συμβαίνει μετά από μια αυτοκτονική κρίση;

Η υποχώρηση της άμεσης κρίσης δεν σημαίνει ότι έχει εξαφανιστεί ο κίνδυνος. Η περίοδος μετά από μια απόπειρα αυτοκτονίας ή μια σοβαρή αυτοκτονική κρίση χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, συνέχεια στη φροντίδα και στενή παρακολούθηση. Η θεραπεία εξαρτάται από τις ανάγκες του συγκεκριμένου παιδιού ή εφήβου και μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπευτική παρέμβαση, οικογενειακή υποστήριξη και αντιμετώπιση τυχόν ψυχικής διαταραχής που συνυπάρχει. Όταν χρειάζεται φαρμακευτική αγωγή, αυτή αποτελεί μέρος ενός συνολικού θεραπευτικού σχεδίου και χρειάζεται κατάλληλη παρακολούθηση. Η οικογένεια έχει σημαντικό ρόλο στη θεραπεία. Η ανοιχτή επικοινωνία, η σταθερή παρουσία, η απομάκρυνση επικίνδυνων μέσων και η συνέπεια στη θεραπευτική παρακολούθηση μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην ασφάλεια του νέου. Οι αυτοκτονικές σκέψεις δεν πρέπει να θεωρούνται ούτε μια αναμενόμενη πλευρά της εφηβείας ούτε μια συμπεριφορά που πρέπει να αντιμετωπιστεί με φόβο ή τιμωρία. Αποτελούν ένδειξη ότι ένα παιδί ή ένας έφηβος χρειάζεται να ακουστεί, να αξιολογηθεί και, όταν απαιτείται, να προστατευθεί άμεσα. Η έγκαιρη αναγνώριση και η κατάλληλη θεραπευτική παρέμβαση μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο και να βοηθήσουν τον νέο να ξεπεράσει την κρίση.