Η απόφαση να αποκτήσει ένα παιδί το πρώτο του κινητό τηλέφωνο είναι σήμερα ένα από τα θέματα που απασχολούν πολλές οικογένειες. Το κινητό μπορεί να προσφέρει σημαντικά πρακτικά πλεονεκτήματα: το παιδί μπορεί να επικοινωνήσει με τους γονείς όταν βρίσκεται εκτός σπιτιού, να οργανώνει το πρόγραμμά του και, καθώς μεγαλώνει, να αποκτά μεγαλύτερη ανεξαρτησία. Ένα smartphone όμως δεν είναι απλώς ένα τηλέφωνο. Είναι ταυτόχρονα συσκευή πρόσβασης στο διαδίκτυο, στα κοινωνικά δίκτυα, στα βιντεοπαιχνίδια, στις ομαδικές συνομιλίες, στις εφαρμογές και σε έναν τεράστιο όγκο περιεχομένου.

Για αυτό το σημαντικό ερώτημα δεν είναι μόνο «σε ποια ηλικία πρέπει να πάρει κινητό;», αλλά «για ποιο λόγο το χρειάζεται, τι είδους συσκευή χρειάζεται και είναι αρκετά ώριμο ώστε να χρησιμοποιεί τις δυνατότητές της με σχετική ασφάλεια;». Η έρευνα δεν έχει προσδιορίσει μία συγκεκριμένη ηλικία που να είναι κατάλληλη για όλα τα παιδιά. Η ετοιμότητα σχετίζεται περισσότερο με την ωριμότητα, την υπευθυνότητα, τον αυτοέλεγχο και τη δυνατότητα των γονέων να παραμένουν ενεργοί στην ψηφιακή ζωή του παιδιού.

Δεν υπάρχει μία «σωστή ηλικία» για το πρώτο κινητό

Οι γονείς συχνά αναζητούν έναν σαφή αριθμό: 10, 11, 12 ή 13 ετών. Τα διαθέσιμα δεδομένα όμως δεν υποστηρίζουν ένα τέτοιο καθολικό όριο. Σε έρευνες νέων, πολλοί θεωρούν ότι περίπου τα 12–13 χρόνια είναι μια λογική περίοδος για την απόκτηση κινητού, ιδιαίτερα όταν αυξάνεται η ανεξαρτησία από τους γονείς. Αυτό όμως δεν αποτελεί κλινικό κανόνα ούτε σημαίνει ότι κάθε παιδί αυτής της ηλικίας είναι έτοιμο για smartphone. Ένα υπεύθυνο δωδεκάχρονο που μετακινείται μόνο του προς το σχολείο και τις δραστηριότητες μπορεί να έχει πραγματική ανάγκη επικοινωνίας. Ένα άλλο παιδί της ίδιας ηλικίας μπορεί να δυσκολεύεται πολύ με την παρορμητικότητα, να παραβιάζει συστηματικά τους κανόνες χρήσης οθονών και να μην είναι ακόμη έτοιμο για απεριόριστη πρόσβαση στο διαδίκτυο. Η ημερομηνία γέννησης επομένως δεν είναι αρκετή για να απαντήσει το ερώτημα.

Δεν χρειάζεται να υποκύψουν οι γονείς στο «όλοι έχουν»

Ένα από τα συνηθέστερα επιχειρήματα των παιδιών είναι: «Όλοι στην τάξη έχουν κινητό εκτός από εμένα.» Η κοινωνική πίεση μπορεί να είναι πραγματική, ιδιαίτερα όταν οι συνομήλικοι επικοινωνούν μέσω μηνυμάτων ή ομαδικών συνομιλιών. Δεν σημαίνει όμως ότι κάθε παιδί μιας συγκεκριμένης ηλικίας διαθέτει smartphone ούτε ότι η καθυστέρηση στην αγορά συσκευής βλάπτει από μόνη της το παιδί. Οι γονείς δεν χρειάζεται να αισθάνονται υποχρεωμένοι να αγοράσουν κινητό επειδή το ζητά το παιδί ή επειδή το έχουν αρκετοί συνομήλικοι. Η απάντηση μπορεί να είναι: «Καταλαβαίνω ότι πολλοί φίλοι σου έχουν κινητό και ότι θέλεις κι εσύ. Θα αποφασίσουμε όμως με βάση το τι χρειάζεσαι και το αν είσαι έτοιμος να το χρησιμοποιείς υπεύθυνα.» Έτσι αναγνωρίζεται η κοινωνική πραγματικότητα χωρίς η απόφαση να παραδίδεται στην πίεση της παρέας.

Πρώτα χρειάζεται να ξεκαθαρίσουμε γιατί θέλει το παιδί κινητό

Δεν έχουν όλες οι οικογένειες τον ίδιο λόγο. Ένα παιδί μπορεί να χρειάζεται κινητό επειδή επιστρέφει μόνο του από το σχολείο. Ένα άλλο επειδή οι γονείς είναι χωρισμένοι και χρειάζεται να επικοινωνεί και με τους δύο. Ένας έφηβος μπορεί να το χρειάζεται για μετακινήσεις, σχολικές υποχρεώσεις, χάρτες και επικοινωνία με φίλους. Σε άλλες περιπτώσεις το βασικό αίτημα είναι: «Θέλω TikTok.» «Θέλω να είμαι στο group της τάξης.» «Θέλω να παίζω παιχνίδια.» Αυτές είναι διαφορετικές ανάγκες. Η ανάγκη επικοινωνίας δεν συνεπάγεται αναγκαστικά ανάγκη για πλήρες smartphone με απεριόριστη πρόσβαση σε εφαρμογές, κοινωνικά δίκτυα και παιχνίδια. Η νεότερη καθοδήγηση προτείνει στους γονείς να ξεκινούν ακριβώς από το ερώτημα πώς σκοπεύει το παιδί να χρησιμοποιεί τη συσκευή.

Κινητό τηλέφωνο και smartphone δεν είναι το ίδιο πράγμα

Αυτός ο διαχωρισμός είναι ιδιαίτερα χρήσιμος. Μια απλή συσκευή που επιτρέπει τηλεφωνικές κλήσεις και μηνύματα μπορεί να καλύψει την ανάγκη επικοινωνίας χωρίς να δίνει στο παιδί συνεχή πρόσβαση στο διαδίκτυο. Αντίστοιχα, ορισμένα ρολόγια ή άλλες συσκευές μπορούν να επιτρέπουν επικοινωνία με έναν περιορισμένο αριθμό προσώπων. Προτείνεται ως πιθανό πρώτο βήμα ένα απλό τηλέφωνο χωρίς πρόσβαση στο διαδίκτυο ή στα κοινωνικά δίκτυα, ιδιαίτερα όταν το παιδί είναι μικρότερο ή οι γονείς δεν θεωρούν ότι είναι ακόμη έτοιμο για smartphone. Η επιλογή επομένως δεν χρειάζεται να είναι μόνο: «ή καθόλου κινητό ή πλήρες smartphone». Υπάρχουν ενδιάμεσες λύσεις.

Το smartphone προσθέτει ένα πολύ μεγαλύτερο επίπεδο ευθύνης

Το smartphone είναι διαφορετικό από ένα tablet ή έναν υπολογιστή επειδή βρίσκεται σχεδόν συνεχώς μαζί με το παιδί. Μπορεί να είναι στο χέρι του στο σχολείο, στο τραπέζι, στις μετακινήσεις και δίπλα στο κρεβάτι. Για αυτό έχει μεγαλύτερη δυνατότητα να διακόπτει άλλες δραστηριότητες όπως τη συζήτηση με την οικογένεια, τη μελέτη, τη σωματική δραστηριότητα και τον ύπνο. Η πρόσβαση επίσης είναι πολύ πιο προσωπική. Το παιδί μπορεί να δεχθεί μήνυμα στις έντεκα το βράδυ, να βρεθεί σε μια σύγκρουση σε ομαδική συνομιλία, να συναντήσει ακατάλληλο περιεχόμενο ή να επικοινωνήσει με κάποιον άγνωστο χωρίς κανείς άλλος στο σπίτι να το γνωρίζει. Για αυτό η απόκτηση smartphone είναι περισσότερο συγκρίσιμη με την παραχώρηση νέου βαθμού αυτονομίας παρά με την αγορά ενός απλού παιχνιδιού.

Πώς καταλαβαίνουμε ότι ένα παιδί είναι περισσότερο έτοιμο;

Η ετοιμότητα φαίνεται συνήθως και σε άλλους τομείς της ζωής. Έχει σημασία αν το παιδί μπορεί να φροντίζει σχετικά υπεύθυνα τα προσωπικά του αντικείμενα, αν ακολουθεί τους βασικούς οικογενειακούς κανόνες, αν ολοκληρώνει υποχρεώσεις χωρίς συνεχή σύγκρουση, αν μπορεί να δεχθεί ένα «όχι» και αν είναι ικανό να συζητά σχετικά ήρεμα τους κανόνες που πρόκειται να ισχύσουν. Προτείνεται να εξετάζεται επίσης ο αυτοέλεγχος: αν το παιδί συνήθως σταματά και σκέφτεται πριν ενεργήσει ή αν τείνει να αντιδρά παρορμητικά. Το ερώτημα γίνεται ιδιαίτερα σημαντικό όταν η συσκευή προσφέρει δυνατότητα να στείλει μέσα σε δευτερόλεπτα ένα μήνυμα, μια φωτογραφία ή μια ανάρτηση που αργότερα μπορεί να μετανιώσει. Δεν χρειάζεται να είναι τέλειο. Χρειάζεται όμως να έχει δείξει έναν βαθμό υπευθυνότητας που επιτρέπει στους γονείς να αυξήσουν σταδιακά την αυτονομία του.

Αν δεν μπορεί να συζητήσει τους κανόνες, ίσως δεν είναι ακόμη έτοιμο

Αν ένα παιδί δεν μπορεί να συζητήσει σχετικά ήρεμα και ώριμα τους κανόνες που θα συνοδεύουν το κινητό, αυτό μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι δεν είναι ακόμη έτοιμο να αναλάβει αυτή την ευθύνη. Ένα παιδί που απαντά: «Θέλω κινητό αλλά δεν δέχομαι να έχετε κανέναν κανόνα.» ουσιαστικά δείχνει ότι αντιλαμβάνεται το τηλέφωνο κυρίως ως ανεξέλεγκτο προσωπικό δικαίωμα. Αντίθετα, το παιδί που μπορεί να συμμετέχει σε μια συζήτηση για ώρες χρήσης, εφαρμογές, ιδιωτικότητα και συνέπειες δείχνει μεγαλύτερη δυνατότητα να αντιμετωπίσει το κινητό ως ευθύνη.

Οι κανόνες πρέπει να συμφωνηθούν πριν αγοραστεί η συσκευή

Είναι πολύ δυσκολότερο να θεσπιστούν όρια αφού το παιδί έχει ήδη χρησιμοποιήσει για εβδομάδες ένα κινητό χωρίς περιορισμούς. Για αυτό οι βασικές συμφωνίες είναι καλύτερο να γίνουν πριν από την αγορά. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη συζήτηση των κανόνων εκ των προτέρων. Οι γονείς μπορούν να συμφωνήσουν με το παιδί πότε επιτρέπεται η χρήση, πότε η συσκευή μένει στην άκρη, ποιες εφαρμογές μπορεί να εγκαθιστά, ποιοι κανόνες ισχύουν για αγορές, τι γίνεται κατά τη διάρκεια του σχολείου και ποιες συνέπειες θα υπάρχουν αν οι συμφωνίες παραβιάζονται. Ο στόχος δεν είναι να δημιουργηθεί ένα περίπλοκο συμβόλαιο με δεκάδες απαγορεύσεις. Είναι να μη μείνουν βασικά ζητήματα ασαφή μέχρι την πρώτη μεγάλη σύγκρουση.

Το πρώτο κινητό μπορεί να αντιμετωπιστεί ως δοκιμαστική περίοδος

Το πρώτο κινητό μπορεί να αντιμετωπιστεί σαν ένα πείραμα στο οποίο η αυτονομία αυξάνεται όσο το παιδί δείχνει ότι μπορεί να διαχειριστεί την ευθύνη. Στην αρχή μπορεί να υπάρχουν περισσότερες ρυθμίσεις ασφαλείας, λιγότερες εφαρμογές και σαφέστεροι χρονικοί περιορισμοί. Αν το παιδί χρησιμοποιεί τη συσκευή υπεύθυνα, μπορεί σταδιακά να αποκτά περισσότερη ανεξαρτησία. Αντίθετα, αν αρχίσει να παραβιάζει συστηματικά τους κανόνες, να κοιμάται με το κινητό, να αγνοεί τις σχολικές υποχρεώσεις ή να μπαίνει επανειλημμένα σε επικίνδυνες διαδικτυακές καταστάσεις, μπορεί προσωρινά να χρειαστεί μεγαλύτερη επίβλεψη. Έτσι η γονεϊκή παρακολούθηση δεν παρουσιάζεται ως μόνιμη αστυνόμευση αλλά ως υποστήριξη που μεταβάλλεται ανάλογα με την ωριμότητα.

Δεν χρειάζεται να εγκατασταθούν εξαρχής όλες οι εφαρμογές

Η αγορά smartphone δεν σημαίνει ότι πρέπει την ίδια ημέρα να εγκατασταθούν κοινωνικά δίκτυα, YouTube, πολλά βιντεοπαιχνίδια και κάθε εφαρμογή που χρησιμοποιούν οι φίλοι. Προτείνεται μάλιστα, ιδιαίτερα όταν ένα παιδί παίρνει το πρώτο του τηλέφωνο, να ξεκινά όσο γίνεται πιο απλά: πρώτα ως συσκευή επικοινωνίας και σταδιακά να προστίθενται δυνατότητες. Αυτό επιτρέπει στο παιδί να μάθει να φροντίζει τη συσκευή, να απαντά κατάλληλα στα μηνύματα, να ακολουθεί τους κανόνες του σχολείου και να διαχειρίζεται τον χρόνο του πριν προστεθούν τα περισσότερο απαιτητικά στοιχεία της ψηφιακής ζωής.

Η απόκτηση κινητού δεν σημαίνει αυτόματα έναρξη κοινωνικών δικτύων

Αυτές οι δύο αποφάσεις είναι χρήσιμο να διαχωρίζονται. Ένα παιδί μπορεί να είναι έτοιμο να χρησιμοποιεί κινητό για κλήσεις, μηνύματα, χάρτες και σχολικές ανάγκες χωρίς να είναι ακόμη έτοιμο για κοινωνικά δίκτυα. Η πρόσβαση σε κοινωνικά δίκτυα δημιουργεί διαφορετικές απαιτήσεις: διαχείριση δημόσιας ή ημι-δημόσιας εικόνας, κοινωνική σύγκριση, επαφή με άγνωστους, αλγοριθμικά προτεινόμενο περιεχόμενο και συνεχή κοινωνική ανατροφοδότηση. Για αυτό η ετοιμότητα για smartphone και η ετοιμότητα για κοινωνικά δίκτυα χρειάζεται να εξετάζονται χωριστά.

Τι γνωρίζουμε για την ηλικία απόκτησης smartphone και την ψυχική υγεία;

Η έρευνα εξελίσσεται και δεν επιτρέπει απλές αιτιώδεις διαπιστώσεις. Τα ευρήματα δείχνουν ότι δεν είναι επιστημονικά ακριβές να λέμε ότι «το smartphone πριν από μια συγκεκριμένη ηλικία προκαλεί ψυχικά προβλήματα». Μεγάλη σημασία έχουν το συγκεκριμένο παιδί, ο τρόπος χρήσης, το περιεχόμενο, οι σχέσεις, οι οικογενειακές ρουτίνες και το κατά πόσο η συσκευή εκτοπίζει τον ύπνο, την κίνηση, τη μελέτη και τις προσωπικές σχέσεις.

Το σημαντικότερο ζήτημα είναι συχνά τι εκτοπίζει το κινητό

Μια ώρα με το κινητό δεν έχει πάντοτε την ίδια σημασία. Μπορεί το παιδί να μιλά με έναν φίλο, να αναζητά πληροφορίες για μια σχολική εργασία, να ακούει μουσική ή να χρησιμοποιεί χάρτη. Μπορεί όμως η ίδια ώρα να αφαιρείται από τον ύπνο, τη μελέτη ή μια πραγματική κοινωνική συνάντηση. Επομένως μεγάλη σημασία έχει το περιεχόμενο, το πλαίσιο και το τι άλλο δεν συμβαίνει επειδή το παιδί βρίσκεται στο κινητό. Ένα από τα πιο χρήσιμα ερωτήματα είναι: «Αυτό που κάνει με το κινητό υποστηρίζει ή αρχίζει να εκτοπίζει τον ύπνο, τη φυσική δραστηριότητα, τη μελέτη, τις φιλίες και την οικογενειακή ζωή;»

Το κινητό δεν χρειάζεται να κοιμάται μαζί με το παιδί

Προτείνεται σαφώς να μη βρίσκεται το κινητό στην κρεβατοκάμαρα κατά τη διάρκεια της νύχτας, ιδιαίτερα στα μικρότερα παιδιά. Επίσης προτείνονται ζώνες και ώρες χωρίς οθόνες, με ιδιαίτερη έμφαση στην ώρα πριν από τον ύπνο και στο υπνοδωμάτιο. Ένας πρακτικός κανόνας είναι να φορτίζουν τα κινητά σε κοινόχρηστο χώρο του σπιτιού και όχι δίπλα στο κρεβάτι. Αυτό μειώνει την πιθανότητα το παιδί να απαντά σε μηνύματα αργά τη νύχτα ή να συνεχίζει να χρησιμοποιεί τη συσκευή όταν θα έπρεπε να κοιμάται.

Ορισμένοι χώροι μπορούν να παραμένουν χωρίς κινητό

Το οικογενειακό τραπέζι, η ώρα μελέτης και η περίοδος πριν από τον ύπνο μπορούν να αποτελούν σαφείς ζώνες χωρίς συσκευές. Το ίδιο πρέπει φυσικά να ισχύει, στον βαθμό που είναι εφικτό, και για τους ενήλικες. Αν το παιδί ακούει: «Άφησε το κινητό στο φαγητό.» ενώ οι γονείς ελέγχουν τα δικά τους μηνύματα κάθε δύο λεπτά, ο οικογενειακός κανόνας χάνει μέρος της αξιοπιστίας του.

Οι γονείς αποτελούν πρότυπο ψηφιακής συμπεριφοράς

Η συμπεριφορά των ενηλίκων είναι ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα που λαμβάνει το παιδί. Αν οι γονείς χρησιμοποιούν το κινητό ενώ οδηγούν, απαντούν σε μηνύματα στη διάρκεια κάθε γεύματος ή διακόπτουν συνεχώς μια συζήτηση για να ελέγξουν ειδοποιήσεις, το παιδί μαθαίνει ότι αυτή είναι η φυσιολογική χρήση της συσκευής. Αντίθετα, όταν οι ενήλικες μπορούν να αφήσουν το τηλέφωνο στην άκρη, να θέσουν λειτουργία «μην ενοχλείτε» και να προστατεύσουν ορισμένες ώρες από τις συσκευές, δείχνουν στην πράξη πώς μπορεί κάποιος να χρησιμοποιεί την τεχνολογία χωρίς να οργανώνει ολόκληρη τη ζωή του γύρω από αυτήν.

Το παιδί πρέπει να γνωρίζει ότι οι διαδικτυακές εντάσεις μπορούν να κλιμακωθούν γρήγορα

Μια διαφωνία που από κοντά μπορεί να τελείωνε σε λίγα λεπτά μπορεί μέσα σε μια ομαδική συνομιλία να συνεχιστεί για ώρες, να εμπλέξει περισσότερα παιδιά και να οδηγήσει σε screenshots ή κοινοποίηση του περιεχομένου σε άλλους. Προτείνεται να διδάσκεται στο παιδί ότι τα συναισθήματα και οι συγκρούσεις μπορούν να κλιμακωθούν διαδικτυακά και ότι χρειάζεται να γνωρίζει πότε να σταματήσει και πότε να ζητήσει βοήθεια από ενήλικα. Ένας πρακτικός κανόνας μπορεί να είναι: «Αν είσαι πολύ θυμωμένος, μην απαντήσεις αμέσως. Άφησε το κινητό και ξανακοίταξε το μήνυμα αργότερα.» Η καθυστέρηση λίγων λεπτών μπορεί να αποτρέψει μια ανάρτηση ή ένα μήνυμα που δεν μπορεί εύκολα να ανακληθεί.

Το παιδί χρειάζεται να γνωρίζει τι είναι ο διαδικτυακός εκφοβισμός

Πριν αποκτήσει προσωπικό smartphone, χρειάζεται να έχει συζητήσει με τους γονείς τι κάνει αν κάποιος το προσβάλει, το απειλήσει, το αποκλείσει συστηματικά από ομάδες, διαδώσει ψευδείς πληροφορίες ή δημοσιοποιήσει προσωπικό υλικό. Χρειάζεται επίσης να γνωρίζει ότι δεν συμμετέχουμε επειδή «όλοι γελάνε». Το να κάνει like, να προωθήσει ένα εξευτελιστικό screenshot ή να προσθέσει ένα προσβλητικό σχόλιο μπορεί να συμβάλει στον εκφοβισμό. Το παιδί πρέπει να μάθει πώς να αντιμετωπίζει το cyberbullying και πώς να ζητά βοήθεια τόσο για τον εαυτό του όσο και για έναν φίλο.

Δεν επικοινωνούμε με οποιονδήποτε επειδή εμφανίστηκε στην οθόνη

Ένα smartphone δίνει τη δυνατότητα επικοινωνίας με ανθρώπους τους οποίους το παιδί δεν γνωρίζει στην πραγματική ζωή. Είναι αναγκαίο να διδάσκεται το παιδί να είναι προσεκτικό σχετικά με το ποιος επικοινωνεί μαζί του. Ένα απλό μήνυμα είναι: «Αν κάποιος που δεν γνωρίζεις αρχίσει να σου στέλνει προσωπικά μηνύματα, ζητά φωτογραφίες, θέλει να μεταφέρετε τη συνομιλία αλλού ή σου λέει να κρατήσεις τη σχέση σας μυστική από τους γονείς, δεν συνεχίζεις μόνος σου. Μου το δείχνεις.» Ο στόχος δεν είναι να φοβάται το παιδί κάθε άνθρωπο στο διαδίκτυο. Είναι να αναγνωρίζει συμπεριφορές που απαιτούν την παρουσία ενός ενήλικα.

Ό,τι στέλνουμε δεν είναι πραγματικά υπό τον πλήρη έλεγχό μας

Τα παιδιά χρειάζεται να κατανοήσουν ότι μια φωτογραφία, ένα βίντεο ή ένα μήνυμα μπορεί να αποθηκευτεί, να γίνει screenshot και να κοινοποιηθεί χωρίς την άδειά τους. Ό,τι δημοσιεύεται στο διαδίκτυο δεν πρέπει να θεωρείται πραγματικά ιδιωτικό. Περισσότερο χρήσιμο από το απόλυτο «μη στέλνεις ποτέ τίποτα» είναι να μάθει το παιδί να κάνει μια μικρή παύση: «Θα ήμουν εντάξει αν αυτή η φωτογραφία την έβλεπαν και άλλοι άνθρωποι;» Αν η απάντηση είναι όχι, δεν είναι ασφαλές να βασιστεί αποκλειστικά στην υπόσχεση ότι ο παραλήπτης «δεν θα τη δείξει σε κανέναν».

Η ιδιωτικότητα και η γονεϊκή επίβλεψη χρειάζονται ισορροπία

Οι γονείς έχουν ευθύνη να εποπτεύουν τη χρήση του κινητού. Παράλληλα, επισημαίνει ότι όταν χρησιμοποιούνται εφαρμογές ή εργαλεία παρακολούθησης, οι γονείς πρέπει να είναι διαφανείς σχετικά με το τι μπορούν να δουν. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Είναι διαφορετικό να πει ένας γονέας: «Όσο είσαι 11 ετών θα έχω πρόσβαση στις εφαρμογές και θα γνωρίζεις τι μπορώ να ελέγξω. Καθώς δείχνεις ότι μπορείς να το διαχειριστείς, θα σου δίνω περισσότερο προσωπικό χώρο.» και διαφορετικό να παρακολουθεί κρυφά κάθε συνομιλία χωρίς το παιδί να γνωρίζει ότι συμβαίνει. Η εποπτεία χρειάζεται να είναι ανάλογη με την ηλικία, την ωριμότητα και τον κίνδυνο και να μειώνεται σταδιακά όσο αναπτύσσεται η υπευθυνότητα.

Οι γονικοί έλεγχοι είναι χρήσιμο εργαλείο αλλά όχι υποκατάστατο της σχέσης

Οι σύγχρονες συσκευές επιτρέπουν περιορισμούς σε αγορές, εγκατάσταση εφαρμογών, χρόνο χρήσης, περιεχόμενο και επικοινωνία. Αυτά τα εργαλεία μπορούν να είναι ιδιαίτερα χρήσιμα όταν το παιδί αρχίζει να χρησιμοποιεί προσωπική συσκευή. Δεν μπορούν όμως να προβλέψουν κάθε κατάσταση. Το παιδί χρειάζεται να έχει αναπτύξει τη συνήθεια: «Αν δω κάτι που με τρομάξει, αν κάποιος μου ζητήσει κάτι περίεργο ή αν κάνω κάποιο λάθος, μπορώ να το πω στους γονείς μου.» Αν ο γονεϊκός έλεγχος συνοδεύεται από την αίσθηση ότι οποιαδήποτε παραδοχή λάθους θα οδηγήσει σε έκρηξη θυμού και μόνιμη αφαίρεση της συσκευής, το παιδί μπορεί να μάθει να κρύβει τις δυσκολίες αντί να ζητά βοήθεια.

Η ασφάλεια δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν θα κάνει ποτέ λάθος

Ένα παιδί μπορεί να πατήσει έναν λάθος σύνδεσμο, να απαντήσει θυμωμένα σε έναν φίλο ή να κατεβάσει μια εφαρμογή που τελικά δεν ήταν καλή επιλογή. Προτείνεται να αντιμετωπίζονται τα λάθη ως ευκαιρίες ανάπτυξης δεξιοτήτων και όχι ως απόδειξη ότι η τεχνολογία πρέπει πάντοτε να αφαιρείται. Φυσικά, σοβαρές ή επαναλαμβανόμενες παραβιάσεις μπορεί να απαιτούν συνέπειες. Το σημαντικό όμως είναι το παιδί να μπορεί να μιλήσει όταν κάτι πάει στραβά.

Οι εφαρμογές πρέπει να εγκαθίστανται με άδεια, ιδιαίτερα στα μικρότερα παιδιά

Είναι σημαντικό η εγκατάσταση εφαρμογών να χρειάζεται γονεϊκή έγκριση. Αυτό δίνει στους γονείς την ευκαιρία να εξετάσουν μαζί με το παιδί τι κάνει μια εφαρμογή, ποιες πληροφορίες ζητά, αν περιλαμβάνει αγορές, επικοινωνία με αγνώστους ή δημόσια κοινοποίηση. Προτείνεται επίσης οι ρυθμίσεις και οι περιορισμοί να γίνονται μαζί με το παιδί και να εξηγείται ο λόγος τους, αντί να εμφανίζονται απλώς ως ανεξήγητες απαγορεύσεις.

Οικογενειακό σχέδιο χρήσης αντί για καθημερινές διαπραγματεύσεις

Ένα οικογενειακό σχέδιο ψηφιακών μέσων μπορεί να καθορίζει πότε και πού χρησιμοποιούνται συσκευές, ποιες δραστηριότητες χρειάζεται να προστατεύονται από τις οθόνες και ποιοι κανόνες ισχύουν για εφαρμογές, αγορές και επικοινωνία. Είναι χρήσιμο το σχέδιο να αφορά όλα τα μέλη της οικογένειας, όχι μόνο τα παιδιά, και να αναθεωρείται καθώς αλλάζουν η ηλικία και οι ανάγκες τους. Έτσι μειώνεται το καθημερινό: «Άστο τώρα.» «Μόνο πέντε λεπτά ακόμα.» «Γιατί εσύ μπορείς και εγώ όχι;» Οι κανόνες υπάρχουν ήδη και μπορούν να επανεξετάζονται σε συμφωνημένα διαστήματα.

Το σχολείο έχει τους δικούς του κανόνες

Πριν δοθεί κινητό στο παιδί, χρειάζεται να γνωρίζει ποια είναι η πολιτική του σχολείου. Ορισμένα σχολεία απαγορεύουν τη χρήση καθ' όλη τη διάρκεια του σχολικού ωραρίου, ενώ άλλα επιτρέπουν χρήση μόνο σε συγκεκριμένες στιγμές. Ένα από τα κριτήρια υπεύθυνης χρήσης είναι ακριβώς αν το παιδί μπορεί να σεβαστεί τον κανόνα ότι η συσκευή μένει στην τσάντα ή σε συγκεκριμένο χώρο όταν δεν επιτρέπεται. Αν η βασική αιτιολογία των γονέων για την αγορά είναι «να μπορώ να επικοινωνώ μαζί του στο σχολείο», είναι χρήσιμο να γνωρίζουν ποιον τρόπο επικοινωνίας προβλέπει το ίδιο το σχολείο για επείγουσες ανάγκες. Σε τέτοιες περιπτώσεις χρειάζεται να χρησιμοποιείται το επίσημο σύστημα επικοινωνίας του σχολείου.

Δεν χρειάζεται ο γονέας να στέλνει συνεχώς μηνύματα κατά τη διάρκεια του σχολείου

Η δυνατότητα επικοινωνίας μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε συνεχή παρουσία του γονέα στην ημέρα του παιδιού. «Έφαγες;» «Πώς έγραψες;» «Γιατί δεν απαντάς;» «Πού είσαι τώρα;» Η απόκτηση κινητού μπορεί να υποστηρίζει την αυτονομία, αλλά αυτό απαιτεί να επιτρέπεται στο παιδί να περνά και περιόδους στις οποίες διαχειρίζεται μόνο του την ημέρα του. Το κινητό επομένως δεν χρειάζεται να λειτουργεί σαν διαρκής ηλεκτρονικός ομφάλιος λώρος.

Η τοποθεσία μπορεί να αυξήσει την ασφάλεια αλλά δεν αντικαθιστά την εμπιστοσύνη

Οι λειτουργίες εντοπισμού μπορούν να είναι χρήσιμες σε μικρότερα παιδιά που αρχίζουν να μετακινούνται μόνα τους. Χρειάζεται όμως να χρησιμοποιούνται με σαφή οικογενειακή συμφωνία και όχι ως μυστική παρακολούθηση. Καθώς ο έφηβος μεγαλώνει και αποδεικνύει ότι τηρεί τις συμφωνίες για το πού βρίσκεται και πότε επιστρέφει, η ανάγκη για συνεχή ηλεκτρονική επιτήρηση μπορεί να επανεκτιμάται. Η τεχνολογία μπορεί να υποστηρίζει την ασφάλεια. Δεν μπορεί όμως να αντικαταστήσει την ανάπτυξη υπευθυνότητας και την επικοινωνία μεταξύ γονέα και παιδιού.

Το κόστος της συσκευής αποτελεί και αυτό μέρος της ευθύνης

Το παιδί χρειάζεται να γνωρίζει ότι το κινητό έχει οικονομική αξία και ότι η φροντίδα του αποτελεί μέρος της συμφωνίας. Είναι σημαντικό να συζητείται η ευθύνη για μια ακριβή συσκευή και ο κίνδυνος απώλειας ή ζημιάς. Μπορεί να υπάρχει οικογενειακή συμφωνία για το τι θα συμβεί αν χαθεί ή σπάσει από απροσεξία. Ο στόχος δεν είναι να τρομάξει το παιδί, αλλά να καταλάβει ότι η κατοχή προσωπικού κινητού αποτελεί πραγματική ευθύνη.

Τα χρήματα μέσα στο κινητό είναι πραγματικά χρήματα

Αγορές εφαρμογών, παιχνίδια, συνδρομές και μικροσυναλλαγές μπορούν να γίνουν πολύ εύκολα. Για αυτό οι σχετικές πηγές προτείνουν ρυθμίσεις που εμποδίζουν ή απαιτούν έγκριση για αγορές. Ιδιαίτερα στα μικρότερα παιδιά δεν είναι λογικό να αναμένεται ότι θα διαχειριστούν ανεξάρτητα πολύπλοκα συστήματα αγορών και διαφημίσεων που έχουν σχεδιαστεί για να ενθαρρύνουν την κατανάλωση.

Το κινητό μπορεί να είναι χρήσιμο και χωρίς να είναι συνεχώς ψυχαγωγικό

Ένα smartphone χωρίς κοινωνικά δίκτυα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τηλεφωνικές κλήσεις, μηνύματα, χάρτες, ημερολόγιο, υπενθυμίσεις, φωτογραφία, δημιουργικές εφαρμογές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος να μην αντιμετωπίζεται το smartphone ως ενιαίο προϊόν με αναπόφευκτες συνέπειες. Μεγάλη σημασία έχει το πώς είναι ρυθμισμένο και ποιες δυνατότητες είναι διαθέσιμες. Ένα «βαρετό» πρώτο κινητό μπορεί στην πραγματικότητα να είναι πολύ καλή εισαγωγή στην υπεύθυνη χρήση.

Το κινητό δεν χρειάζεται να λύνει κάθε στιγμή ανίας

Η συνεχής διαθεσιμότητα ψυχαγωγίας δημιουργεί εύκολα τη συνήθεια κάθε μικρή αναμονή να γεμίζει με την οθόνη. Οι νεότερες οδηγίες για τα ψηφιακά μέσα προτείνουν να προστατεύεται ο χρόνος για ύπνο, η άσκηση, το διάβασμα, το παιχνίδι, η μελέτη και η οικογενειακή ζωή. Ένα παιδί δεν χρειάζεται να έχει το κινητό στο χέρι σε κάθε διαδρομή, ουρά, γεύμα ή λεπτό πριν από μια δραστηριότητα. Η ικανότητα να περιμένει, να παρατηρεί το περιβάλλον ή απλώς να μην ψυχαγωγείται συνεχώς αποτελεί επίσης μέρος της αυτορρύθμισης.

Η επικοινωνία με τους φίλους είναι πραγματική ανάγκη

Δεν πρέπει όμως να υποτιμάται η άλλη πλευρά. Καθώς τα παιδιά πλησιάζουν την εφηβεία, μεγάλο μέρος της κοινωνικής ζωής μπορεί να οργανώνεται ψηφιακά. Η δυνατότητα να επικοινωνούν με φίλους αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους λόγους για τους οποίους ζητούν κινητό. Αν οι γονείς αποφασίσουν να καθυστερήσουν το smartphone, είναι χρήσιμο να εξετάσουν πώς θα μπορεί το παιδί να συμμετέχει στις κοινωνικές επαφές με άλλους τρόπους. Προτείνονται εναλλακτικές όπως περιορισμένη δυνατότητα μηνυμάτων ή βιντεοκλήσης σε κοινόχρηστη συσκευή και επαρκείς ευκαιρίες για προσωπική κοινωνική επαφή. Ο στόχος δεν είναι να προστατευθεί το παιδί από το smartphone με το κόστος να αποκοπεί από την παρέα του.

Ιδιαίτερη προσοχή σε παιδιά με παρορμητικότητα ή δυσκολίες αυτορρύθμισης

Ορισμένα παιδιά μπορεί να δυσκολεύονται περισσότερο να σταματήσουν μια ευχάριστη δραστηριότητα, να αγνοήσουν ειδοποιήσεις ή να σκεφτούν πριν στείλουν ένα μήνυμα. Η παρορμητικότητα και η ικανότητα λήψης αποφάσεων πρέπει να αποτελούν βασικά στοιχεία στην εκτίμηση της ετοιμότητας. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα παιδί με ΔΕΠ-Υ, για παράδειγμα, δεν μπορεί να έχει κινητό. Μπορεί να χρειάζεται περισσότερη εξωτερική δομή: λιγότερες εφαρμογές, απενεργοποίηση μη αναγκαίων ειδοποιήσεων, χρονικούς περιορισμούς και μεγαλύτερη υποστήριξη στην αρχή. Η τεχνολογία μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί θετικά, με ημερολόγια, υπενθυμίσεις και λειτουργίες συγκέντρωσης. Είναι χρήσιμο να δείχνουν οι γονείς στα παιδιά πώς οι ίδιες οι ρυθμίσεις της συσκευής μπορούν να βοηθούν στη συγκέντρωση και στη μείωση των περισπασμών.

Πότε η χρήση του κινητού αρχίζει να γίνεται ανησυχητική;

Δεν υπάρχει ένας αριθμός λεπτών που να διαχωρίζει πάντοτε την «υγιή» από την «προβληματική» χρήση. Περισσότερο χρήσιμο είναι να εξετάζεται τι συμβαίνει στη λειτουργικότητα. Μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται όταν το παιδί χάνει συστηματικά ύπνο επειδή χρησιμοποιεί το κινητό, δυσκολεύεται να σταματήσει παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες, εγκαταλείπει δραστηριότητες, μειώνει σημαντικά την προσωπική επαφή με φίλους, αμελεί τη σχολική εργασία ή εμφανίζει έντονη ευερεθιστότητα κάθε φορά που δεν έχει πρόσβαση στη συσκευή. Οι κίνδυνοι αυξάνονται όταν η χρήση γίνεται καταναγκαστική και παρεμβαίνει στον ύπνο, στο σχολείο ή σε άλλες σημαντικές δραστηριότητες. Το ερώτημα δεν είναι απλώς «πόσες ώρες;», αλλά «τι αρχίζει να χάνει το παιδί εξαιτίας αυτών των ωρών;».

Τι γίνεται αν το παιδί παραβιάσει τους κανόνες;

Είναι αναμενόμενο να υπάρξουν κάποια λάθη. Ένας μαθητής μπορεί να χρησιμοποιήσει το κινητό στην ώρα του μαθήματος, να μείνει περισσότερο από όσο είχε συμφωνηθεί σε μια εφαρμογή ή να εγκαταστήσει κάτι χωρίς να ρωτήσει. Η συνέπεια χρειάζεται να σχετίζεται με το πρόβλημα και να έχει στόχο τη μάθηση. Αν χρησιμοποιεί το κινητό μετά την ώρα ύπνου, μπορεί για ένα διάστημα η συσκευή να αφήνεται υποχρεωτικά σε κοινόχρηστο χώρο νωρίτερα. Αν κατεβάζει εφαρμογές χωρίς άδεια, μπορεί να επανέλθει η απαίτηση γονικής έγκρισης. Δεν χρειάζεται κάθε παράβαση να οδηγεί σε αφαίρεση του κινητού για έναν μήνα. Οι αστοχίες καλό είναι να αντιμετωπίζονται ως ευκαιρίες να επανεξεταστούν οι κανόνες και να αναπτυχθούν καλύτερες δεξιότητες.

Η απειλή «θα σου πάρω το κινητό για πάντα» μπορεί να δυσκολέψει την αποκάλυψη προβλημάτων

Ένα σημαντικό πρόβλημα προκύπτει όταν το παιδί πιστεύει ότι, αν πει στους γονείς ότι συνέβη κάτι online, θα χάσει αυτομάτως το κινητό. Αν ένας άγνωστος του στείλει ένα περίεργο μήνυμα ή αν δεχθεί διαδικτυακό εκφοβισμό, μπορεί να σκεφτεί: «Αν το πω, θα μου κόψουν το κινητό.» Είναι σημαντικό να έχει ξεκαθαριστεί: «Αν κάτι σε φοβίσει ή κάποιος σε πιέσει, θέλω να μου το πεις. Δεν θα τιμωρηθείς επειδή ζήτησες βοήθεια.» Αν το παιδί έχει κάνει και κάποια δική του λανθασμένη επιλογή, αυτή μπορεί να συζητηθεί αργότερα. Η ασφάλεια όμως προηγείται.

Οι κανόνες χρειάζεται να αλλάζουν καθώς μεγαλώνει το παιδί

Οι ρυθμίσεις που είναι κατάλληλες για ένα παιδί 10 ετών δεν είναι απαραίτητα κατάλληλες για έναν έφηβο 16 ετών. Καθώς αυξάνονται η υπευθυνότητα και η ανάγκη για ιδιωτικότητα, μπορεί να μειώνεται ο άμεσος έλεγχος και να αυξάνεται η προσωπική ευθύνη. Το οικογενειακό σχέδιο ψηφιακών μέσων πρέπει να αναθεωρείται τακτικά καθώς ωριμάζει το παιδί. Η εφηβεία δεν σημαίνει πλήρη απουσία ορίων. Σημαίνει όμως ότι τα όρια χρειάζεται σταδιακά να στηρίζονται λιγότερο στην άμεση επιτήρηση και περισσότερο στην εσωτερικευμένη υπευθυνότητα.

Οι γονείς πρέπει να είναι έτοιμοι και οι ίδιοι

Η ετοιμότητα δεν αφορά μόνο το παιδί. Οι γονείς χρειάζεται να είναι διατεθειμένοι να μάθουν πώς λειτουργεί η συσκευή, να γνωρίζουν ποιες εφαρμογές χρησιμοποιεί το παιδί, να συζητούν τα προβλήματα που προκύπτουν και να αναθεωρούν τους κανόνες. Η ετοιμότητα των γονέων να υποστηρίξουν και να καθοδηγήσουν αποτελεί μέρος της συνολικής «ετοιμότητας για κινητό». Αν η προσέγγιση είναι: «Σου πήρα το κινητό, τώρα πρόσεχε μόνος σου.» το παιδί αποκτά τεχνολογική ανεξαρτησία χωρίς την αντίστοιχη καθοδήγηση. Το πρώτο κινητό επομένως δεν είναι απλώς αγορά μιας συσκευής. Είναι ένα νέο γονεϊκό έργο.

Πότε μπορεί να είναι προτιμότερο να περιμένουμε;

Η αναβολή είναι λογική όταν το παιδί δεν έχει πραγματική ανάγκη επικοινωνίας, όταν δυσκολεύεται έντονα να ακολουθεί τους ήδη υπάρχοντες κανόνες για τις οθόνες, όταν δεν μπορεί ακόμη να φροντίσει τα πράγματά του ή όταν η συζήτηση για οποιοδήποτε όριο προκαλεί ακραίες συγκρούσεις. Μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη η καθυστέρηση όταν το παιδί αντιμετωπίζει ήδη σοβαρές δυσκολίες με ύπνο, σχολική λειτουργία ή προβληματική χρήση άλλων ψηφιακών συσκευών και υπάρχει βάσιμη ανησυχία ότι η μόνιμη προσωπική πρόσβαση θα επιβαρύνει την κατάσταση. Δεν χρειάζεται η απόφαση να παρουσιαστεί ως οριστική: «Δεν θα πάρεις κινητό μέχρι τα 18.» Μπορεί να ειπωθεί: «Δεν θεωρούμε ότι είσαι ακόμη έτοιμος για smartphone. Θα το ξανασυζητήσουμε σε μερικούς μήνες και θα δούμε πώς τα πηγαίνεις με αυτές τις συγκεκριμένες ευθύνες.» Έτσι το παιδί γνωρίζει τι χρειάζεται να αναπτύξει για να επανεξεταστεί η απόφαση.

Πότε μπορεί να είναι λογικό να προχωρήσουμε;

Ένα παιδί είναι περισσότερο έτοιμο όταν υπάρχει πραγματική ανάγκη επικοινωνίας, δείχνει σχετικά σταθερή υπευθυνότητα, μπορεί να ακολουθεί κανόνες για άλλες συσκευές, αντιλαμβάνεται βασικούς διαδικτυακούς κινδύνους και είναι πρόθυμο να ζητά βοήθεια όταν κάτι το προβληματίζει. Η δυνατότητα να συζητά κοινωνικές συγκρούσεις, να ζητά συγγνώμη όταν πληγώνει κάποιον και να ακολουθεί άλλους οικογενειακούς κανόνες περιλαμβάνονται επίσης στα προτεινόμενα κριτήρια ετοιμότητας. Η απόφαση είναι ακόμη πιο ασφαλής όταν οι γονείς είναι έτοιμοι να παραμένουν ενεργοί, να χρησιμοποιούν διαφανείς ρυθμίσεις προστασίας και να προσαρμόζουν σταδιακά την αυτονομία.

Μια πρακτική συμφωνία πριν από το πρώτο κινητό

Πριν δοθεί η συσκευή, μια οικογένεια μπορεί να συμφωνήσει με απλό τρόπο ότι το κινητό δεν χρησιμοποιείται την ώρα του ύπνου, στα οικογενειακά γεύματα ή όπου απαγορεύεται από το σχολείο· ότι οι νέες εφαρμογές αρχικά χρειάζονται άδεια· ότι το παιδί ενημερώνει αμέσως έναν ενήλικα αν δεχθεί απειλές, σεξουαλικά μηνύματα, πίεση ή εκφοβισμό· ότι δεν στέλνει προσωπικό υλικό που δεν θα ήθελε να κοινοποιηθεί· ότι δεν επικοινωνεί κρυφά με αγνώστους και ότι οι γονείς θα είναι ειλικρινείς σχετικά με το είδος της εποπτείας που χρησιμοποιούν. Η συμφωνία μπορεί να αναθεωρείται όσο μεγαλώνει το παιδί. Αυτό που λειτουργεί ως αρχικό πλαίσιο δεν χρειάζεται να παραμένει αμετάβλητο για χρόνια.

Το βασικό μήνυμα για τους γονείς

Δεν υπάρχει μία ηλικία στην οποία ένα παιδί γίνεται ξαφνικά έτοιμο για smartphone. Η απόφαση χρειάζεται να βασίζεται στις πραγματικές ανάγκες, στην ωριμότητα, στην ικανότητα αυτορρύθμισης, στην προηγούμενη σχέση του παιδιού με τις οθόνες και στην ετοιμότητα των γονέων να προσφέρουν καθοδήγηση. Επίσης, δεν χρειάζεται να δοθούν όλες οι δυνατότητες της ψηφιακής ζωής ταυτόχρονα. Ένα απλό κινητό μπορεί να προηγηθεί ενός smartphone. Ένα smartphone μπορεί να αρχίσει χωρίς κοινωνικά δίκτυα και παιχνίδια. Η γονεϊκή επίβλεψη μπορεί αρχικά να είναι μεγαλύτερη και να μειώνεται σταδιακά. Το πιο χρήσιμο ερώτημα επομένως δεν είναι: «Πόσων ετών πρέπει να είναι ένα παιδί για να πάρει κινητό;» Αλλά: «Μπορεί αυτό το συγκεκριμένο παιδί, σε αυτή τη φάση της ανάπτυξής του, να χρησιμοποιήσει αυτό το συγκεκριμένο είδος τηλεφώνου χωρίς να αρχίσει η συσκευή να υπονομεύει τον ύπνο, το σχολείο, τις σχέσεις, την ασφάλεια και τις υπόλοιπες δραστηριότητές του;» Και η απάντηση δεν χρειάζεται να είναι οριστική. Η υπεύθυνη χρήση του κινητού είναι δεξιότητα που διδάσκεται, παρακολουθείται και εξελίσσεται μαζί με το παιδί.