Το άγχος για το σχολείο, τους βαθμούς και τις εξετάσεις είναι συχνό στην εφηβεία. Σε έναν βαθμό είναι φυσιολογικό και μπορεί να λειτουργεί κινητοποιητικά: βοηθά τον έφηβο να οργανωθεί, να προετοιμαστεί και να προσπαθήσει για έναν στόχο που θεωρεί σημαντικό. Όταν όμως η ανησυχία γίνεται υπερβολική, επίμονη ή δυσανάλογη προς τις πραγματικές απαιτήσεις, μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα. Αντί να βοηθά τον νέο να αποδώσει, μπορεί να δυσκολεύει τη συγκέντρωση, τον ύπνο και τη μνήμη, να οδηγεί σε αποφυγή και να μετατρέπει τη σχολική ζωή σε συνεχή πηγή φόβου. Ιδιαίτερη σημασία έχει όταν ο έφηβος αρχίζει να συνδέει την προσωπική του αξία σχεδόν αποκλειστικά με τις επιδόσεις του.

Πότε το άγχος για την επίδοση είναι φυσιολογικό;

Είναι αναμενόμενο ένας έφηβος να αισθάνεται μεγαλύτερη ένταση πριν από μια σημαντική εξέταση, μια παρουσίαση ή την ανακοίνωση αποτελεσμάτων. Το φυσιολογικό άγχος συνήθως:

• συνδέεται με μια συγκεκριμένη κατάσταση,

• αυξάνεται όσο πλησιάζει η δοκιμασία,

• παραμένει διαχειρίσιμο,

• δεν εμποδίζει σημαντικά την προετοιμασία,

• υποχωρεί όταν περάσει η απαιτητική περίοδος.

Ένας μαθητής μπορεί να ανησυχεί για τις εξετάσεις και παρ' όλα αυτά να συνεχίζει να κοιμάται, να τρώει, να βλέπει φίλους και να συμμετέχει στις συνηθισμένες δραστηριότητές του. Το άγχος γίνεται περισσότερο ανησυχητικό όταν αρχίζει να οργανώνει ολόκληρη την καθημερινότητα του εφήβου.

Πότε η σχολική πίεση γίνεται υπερβολική;

Η πίεση μπορεί να προέρχεται από πολλές πηγές: από τον ίδιο τον έφηβο, από τις προσδοκίες της οικογένειας, από το σχολικό περιβάλλον, από τον ανταγωνισμό ή από την αβεβαιότητα για τις μελλοντικές σπουδές. Χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή όταν ο νέος:

• ανησυχεί σχεδόν συνεχώς για τη σχολική του επίδοση,

• δυσκολεύεται να χαλαρώσει ακόμη και όταν δεν διαβάζει,

• θεωρεί μια μικρή αποτυχία καταστροφική,

• κοιμάται συστηματικά λιγότερο για να διαβάσει,

• εγκαταλείπει φίλους, άσκηση και άλλες δραστηριότητες,

• εμφανίζει συχνά σωματικά συμπτώματα πριν από το σχολείο ή τις εξετάσεις,

• αποφεύγει εργασίες επειδή φοβάται ότι δεν θα τις κάνει τέλεια,

• βιώνει έντονη δυσφορία ακόμη και όταν η επίδοσή του είναι αντικειμενικά καλή.

Η υψηλή επίδοση δεν αποκλείει την ύπαρξη σοβαρού άγχους. Ορισμένοι μαθητές συνεχίζουν να έχουν εξαιρετικούς βαθμούς με πολύ μεγάλο ψυχικό κόστος.

Τι είναι η τελειοθηρία;

Η επιθυμία να κάνει κάποιος κάτι καλά δεν αποτελεί πρόβλημα. Η επιμονή, η φιλοδοξία και οι υψηλοί στόχοι μπορούν να είναι θετικά χαρακτηριστικά. Η τελειοθηρία γίνεται δυσλειτουργική όταν ο νέος αισθάνεται ότι δεν επιτρέπεται να κάνει λάθη και ότι οτιδήποτε λιγότερο από το άριστο αποτελεί αποτυχία. Μπορεί να σκέφτεται:

«Αν δεν γράψω άριστα, απέτυχα.»

«Αν κάνω λάθος, όλοι θα καταλάβουν ότι δεν είμαι αρκετά καλός.»

«Πρέπει πάντα να είμαι ο καλύτερος.»

«Αν δεν πετύχω τον στόχο μου, έχω απογοητεύσει τους πάντες.»

Σε αυτές τις περιπτώσεις η επίδοση δεν αποτελεί πλέον απλώς έναν στόχο. Αρχίζει να καθορίζει την αυτοεκτίμηση.

Πώς η τελειοθηρία μπορεί να οδηγεί σε αποφυγή;

Μπορεί να φαίνεται παράδοξο, αλλά η τελειοθηρία δεν οδηγεί πάντοτε σε περισσότερο διάβασμα και καλύτερη οργάνωση. Όταν ο φόβος της αποτυχίας είναι πολύ μεγάλος, ένας έφηβος μπορεί να αναβάλλει την έναρξη μιας εργασίας, να αποφεύγει δύσκολα μαθήματα ή να μην παραδίδει κάτι που θεωρεί ότι δεν είναι αρκετά καλό. Μπορεί επίσης να διαβάζει το ίδιο υλικό ξανά και ξανά, να ξοδεύει υπερβολικό χρόνο σε λεπτομέρειες ή να δυσκολεύεται να ολοκληρώσει μια εργασία επειδή συνεχώς τη διορθώνει. Η αναβλητικότητα σε αυτές τις περιπτώσεις δεν σημαίνει απαραίτητα αδιαφορία. Μπορεί να αποτελεί έναν τρόπο αποφυγής του φόβου ότι το αποτέλεσμα δεν θα είναι τέλειο.

Πώς εκδηλώνεται το άγχος στο σώμα;

Το άγχος επίδοσης μπορεί να προκαλεί πραγματικά σωματικά συμπτώματα. Ένας έφηβος μπορεί να παρουσιάζει:

• πονοκεφάλους,

• πόνο ή δυσφορία στην κοιλιά,

• ναυτία,

• ταχυκαρδία,

• τρέμουλο,

• εφίδρωση,

• μυϊκή ένταση,

• αίσθημα δύσπνοιας,

• ζάλη,

• συχνή ανάγκη για τουαλέτα.

Τα συμπτώματα μπορεί να γίνονται εντονότερα πριν από διαγωνίσματα, εξετάσεις ή άλλες καταστάσεις αξιολόγησης. Τα σωματικά συμπτώματα που σχετίζονται με το άγχος είναι πραγματικά και δεν σημαίνει ότι ο έφηβος «προσποιείται». Παράλληλα, όταν ένα σύμπτωμα είναι επίμονο, σοβαρό ή ασυνήθιστο, χρειάζεται κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση και δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στο άγχος.

Πώς επηρεάζεται ο ύπνος;

Ο ύπνος είναι συχνά από τα πρώτα πράγματα που θυσιάζονται σε περιόδους έντονης σχολικής πίεσης. Ο έφηβος μπορεί να διαβάζει μέχρι πολύ αργά, να δυσκολεύεται να αποκοιμηθεί επειδή σκέφτεται τις υποχρεώσεις της επόμενης ημέρας ή να ξυπνά μέσα στη νύχτα ανησυχώντας για μια εξέταση. Η χρόνια έλλειψη ύπνου όμως μπορεί να μειώσει την προσοχή, τη μνήμη, την ταχύτητα σκέψης και την ικανότητα ρύθμισης των συναισθημάτων. Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος: ο έφηβος κοιμάται λιγότερο για να διαβάσει περισσότερο, την επόμενη ημέρα συγκεντρώνεται δυσκολότερα και στη συνέχεια αισθάνεται ότι πρέπει να αφιερώσει ακόμη περισσότερο χρόνο στο διάβασμα. Ο επαρκής ύπνος δεν αποτελεί χαμένο χρόνο από την προετοιμασία. Είναι μέρος της αποτελεσματικής μάθησης.

Τι συμβαίνει την ώρα της εξέτασης;

Ορισμένοι μαθητές γνωρίζουν καλά την ύλη αλλά δυσκολεύονται σημαντικά όταν αξιολογούνται. Την ώρα μιας εξέτασης μπορεί να εμφανιστούν έντονη ταχυκαρδία, τρέμουλο, αίσθημα πανικού ή η εμπειρία ότι «το μυαλό αδειάζει». Ο μαθητής μπορεί να δυσκολεύεται να ανακαλέσει πληροφορίες που γνώριζε λίγο πριν. Η ανησυχία για το ίδιο το άγχος μπορεί να επιδεινώσει την κατάσταση. Ο νέος μπορεί να σκέφτεται «αν αγχωθώ, δεν θα θυμάμαι τίποτα» και στη συνέχεια να παρακολουθεί συνεχώς τα συμπτώματά του αντί να συγκεντρώνεται στις ερωτήσεις.

Τι είναι η σχολική εξουθένωση;

Όταν οι απαιτήσεις παραμένουν υψηλές για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς επαρκή ανάπαυση και αποκατάσταση, ορισμένοι έφηβοι μπορεί να εμφανίσουν εικόνα έντονης εξάντλησης. Μπορεί να αισθάνονται:

• διαρκώς κουρασμένοι,

• συναισθηματικά εξαντλημένοι,

• απογοητευμένοι από το σχολείο,

• ότι όσο και αν προσπαθούν δεν είναι αρκετό,

• δυσκολία να κινητοποιηθούν,

• μειωμένο ενδιαφέρον για δραστηριότητες που προηγουμένως τους ευχαριστούσαν.

Η κατάσταση αυτή χρειάζεται προσοχή, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από σημαντικές αλλαγές στη διάθεση, στον ύπνο ή στη λειτουργικότητα. Δεν πρέπει κάθε εξάντληση να χαρακτηρίζεται αυτόματα ως «burnout». Παρόμοια εικόνα μπορεί να εμφανιστεί σε κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, προβλήματα ύπνου ή σωματικές παθήσεις.

Πώς μπορούν οι γονείς να αυξάνουν άθελά τους την πίεση;

Οι περισσότεροι γονείς θέλουν να βοηθήσουν το παιδί τους να αξιοποιήσει τις δυνατότητές του. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο συζητούν για τη σχολική επίδοση μπορεί μερικές φορές να αυξάνει το άγχος. Αυτό μπορεί να συμβαίνει όταν:

• η συζήτηση στο σπίτι περιστρέφεται συνεχώς γύρω από βαθμούς και εξετάσεις,

• συγκρίνεται ο έφηβος με αδέλφια ή συμμαθητές,

• μια πολύ καλή επίδοση αντιμετωπίζεται ως ανεπαρκής επειδή δεν ήταν άριστη,

• η αποτυχία παρουσιάζεται ως καταστροφή για το μέλλον,

• ο νέος αισθάνεται ότι η αποδοχή ή η υπερηφάνεια των γονέων εξαρτάται από τα αποτελέσματά του,

• κάθε ελεύθερος χρόνος αντιμετωπίζεται ως χρόνος που «θα έπρεπε να διαβάζει».

Ακόμη και χωρίς άμεσες απαιτήσεις, ένας έφηβος μπορεί να έχει εσωτερικεύσει πολύ υψηλές προσδοκίες και να φοβάται έντονα μήπως απογοητεύσει τους γονείς του.

Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν;

Οι γονείς μπορούν να δείχνουν ενδιαφέρον για την προσπάθεια και τη διαδικασία της μάθησης και όχι μόνο για το αποτέλεσμα. Μπορούν να βοηθήσουν τον έφηβο να θέτει ρεαλιστικούς στόχους, να οργανώνει τον χρόνο του και να διατηρεί χώρο για ύπνο, άσκηση, φίλους και δραστηριότητες που δεν σχετίζονται με το σχολείο. Είναι επίσης χρήσιμο να μεταφέρουν ξεκάθαρα ότι ένα αποτέλεσμα, ακόμη και σημαντικό, δεν καθορίζει την αξία του παιδιού. Μια αποτυχία μπορεί να είναι απογοητευτική και να έχει πραγματικές συνέπειες. Δεν χρειάζεται να παρουσιάζεται ούτε ως ασήμαντη ούτε ως καταστροφή. Ο έφηβος χρειάζεται να μάθει ότι μπορεί να αντιμετωπίσει μια απογοήτευση, να κατανοήσει τι δεν πήγε καλά και να προσαρμόσει την προσπάθειά του.

Τι μπορούν να κάνουν οι έφηβοι;

Μπορεί να βοηθήσει:

• η δημιουργία ενός ρεαλιστικού προγράμματος μελέτης,

• η διάσπαση μεγάλων στόχων σε μικρότερα βήματα,

• τα τακτικά διαλείμματα,

• ο επαρκής ύπνος,

• η σωματική δραστηριότητα,

• ο περιορισμός της υπερβολικής καφεΐνης και των ενεργειακών ποτών,

• η εξάσκηση σε συνθήκες παρόμοιες με εκείνες της εξέτασης,

• η αναγνώριση υπερβολικών σκέψεων σχετικά με την αποτυχία,

• η αποδοχή ότι τα λάθη αποτελούν φυσιολογικό μέρος της μάθησης.

Στόχος δεν είναι να εξαφανιστεί κάθε άγχος. Είναι ο νέος να μπορεί να λειτουργεί ακόμη και όταν αισθάνεται κάποιο άγχος.

Πότε χρειάζεται να εξεταστεί αν υπάρχει κάποια άλλη δυσκολία;

Μερικές φορές αυτό που φαίνεται ως «άγχος επίδοσης» μπορεί να σχετίζεται με άλλη δυσκολία. Ένας μαθητής μπορεί να χρειάζεται υπερβολικά πολλές ώρες για να ολοκληρώσει τις εργασίες επειδή έχει ΔΕΠ-Υ, ειδική μαθησιακή διαταραχή ή άλλη δυσκολία που δεν έχει αναγνωριστεί. Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχει γενικευμένη αγχώδης διαταραχή, κοινωνικό άγχος, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή ή κατάθλιψη. Για αυτό χρειάζεται να εξετάζεται ολόκληρη η εικόνα και όχι μόνο η σχολική επίδοση.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια;

Αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας είναι χρήσιμη όταν το άγχος:

• είναι έντονο και επίμονο,

• προκαλεί σημαντική δυσφορία,

• επηρεάζει σοβαρά τον ύπνο,

• οδηγεί σε αποφυγή σχολείου ή εξετάσεων,

• προκαλεί συχνές κρίσεις πανικού,

• συνδέεται με επίμονα σωματικά συμπτώματα,

• περιορίζει σημαντικά τις φιλίες και τις δραστηριότητες,

• οδηγεί σε εξαντλητικό και άκαμπτο πρόγραμμα μελέτης,

• συνοδεύεται από σημαντική πτώση της διάθεσης.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν ο έφηβος εκφράζει έντονη απελπισία, αυτοτραυματίζεται ή αναφέρει σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονίας. Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται άμεση αξιολόγηση.

Η επίδοση είναι ένα μέρος της ζωής του εφήβου

Η σχολική επιτυχία μπορεί να είναι σημαντική και οι υψηλοί στόχοι δεν αποτελούν από μόνοι τους πρόβλημα. Το ζητούμενο είναι ο έφηβος να μπορεί να προσπαθεί χωρίς ο φόβος της αποτυχίας να κυριαρχεί στη ζωή του. Η καλή προετοιμασία χρειάζεται να συνυπάρχει με ύπνο, ξεκούραση, σχέσεις, ενδιαφέροντα και τη δυνατότητα να γίνονται λάθη. Ένας έφηβος που μαθαίνει ότι μπορεί να αποτύχει σε κάτι χωρίς να αποτύχει ως άνθρωπος αποκτά μια δεξιότητα που είναι σημαντική πολύ πέρα από το σχολείο και τις εξετάσεις.