Η εφηβεία είναι μια περίοδος κατά την οποία ο πειραματισμός, η αναζήτηση νέων εμπειριών και η επιρροή των συνομηλίκων αποκτούν μεγαλύτερη σημασία. Σε αυτό το πλαίσιο, ορισμένοι έφηβοι μπορεί να δοκιμάσουν αλκοόλ, νικοτίνη, κάνναβη ή άλλες ουσίες. Η δοκιμή μιας ουσίας δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένας έφηβος έχει αναπτύξει διαταραχή χρήσης ουσιών. Ωστόσο, όσο μικρότερη είναι η ηλικία έναρξης, όσο συχνότερη και εντονότερη είναι η χρήση και όσο περισσότερο αρχίζει να επηρεάζει τη λειτουργικότητα του νέου, τόσο μεγαλύτερη είναι η ανάγκη για προσεκτική αξιολόγηση. Οι γονείς είναι σημαντικό να μπορούν να συζητούν για τις ουσίες χωρίς υπερβολικό φόβο ή ηθικολογία, αλλά και χωρίς να υποτιμούν τους πραγματικούς κινδύνους.

Γιατί οι έφηβοι μπορεί να χρησιμοποιούν ουσίες;

Οι λόγοι διαφέρουν από νέο σε νέο. Ένας έφηβος μπορεί να δοκιμάσει μια ουσία από περιέργεια, επειδή χρησιμοποιούν οι φίλοι του ή επειδή θέλει να αισθανθεί ότι ανήκει στην παρέα. Σε άλλες περιπτώσεις η χρήση μπορεί να συνδέεται με την επιθυμία να μειωθούν δυσάρεστα συναισθήματα, όπως άγχος, θλίψη, θυμός ή μοναξιά. Μερικοί έφηβοι περιγράφουν ότι χρησιμοποιούν ουσίες για να χαλαρώσουν, να κοιμηθούν, να αισθανθούν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση ή να ξεχάσουν προσωρινά προβλήματα. Η χρήση ουσιών μπορεί επίσης να εμφανίζεται μαζί με άλλες δυσκολίες, όπως κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, ΔΕΠ-Υ, τραυματικές εμπειρίες, προβλήματα συμπεριφοράς ή δυσκολίες στις οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις.

Αλκοόλ

Το αλκοόλ είναι μία από τις ουσίες με τις οποίες οι έφηβοι έρχονται συχνότερα σε επαφή. Επειδή είναι νόμιμο για τους ενήλικες και ευρέως αποδεκτό κοινωνικά, ο κίνδυνος που συνδέεται με τη χρήση του στην εφηβεία μπορεί να υποτιμάται. Η κατανάλωση αλκοόλ επηρεάζει την κρίση, τον χρόνο αντίδρασης και τον αυτοέλεγχο. Η μεγάλη κατανάλωση σε σύντομο χρονικό διάστημα μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή μέθη, απώλεια συνείδησης και δηλητηρίαση από αλκοόλ. Η χρήση αλκοόλ αυξάνει επίσης την πιθανότητα ατυχημάτων, επικίνδυνης οδήγησης ή μετακίνησης με άτομο που έχει πιει, βίαιων περιστατικών, σεξουαλικών συμπεριφορών χωρίς επαρκή κρίση και άλλων αποφάσεων που ο έφηβος δεν θα έπαιρνε όταν ήταν νηφάλιος.

Κάνναβη

Η κάνναβη συχνά παρουσιάζεται ως ουσία με μικρό ή καθόλου κίνδυνο. Στην εφηβεία όμως η τακτική ή έντονη χρήση μπορεί να επηρεάζει την προσοχή, τη μνήμη, τη μάθηση, την ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών και την καθημερινή λειτουργικότητα. Σε ορισμένους νέους μπορεί να προκαλέσει έντονο άγχος, κρίσεις πανικού, καχυποψία ή παροδικές ψυχωτικές εμπειρίες. Η συχνή χρήση, ιδιαίτερα προϊόντων με υψηλή περιεκτικότητα σε THC, συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο ψυχωτικών διαταραχών, κυρίως σε άτομα που έχουν ήδη αυξημένη ευαλωτότητα. Δεν είναι δυνατό να γνωρίζουμε εκ των προτέρων ποιος έφηβος είναι περισσότερο ευάλωτος. Για τον λόγο αυτό, η χρήση κάνναβης δεν πρέπει να θεωρείται ακίνδυνη επειδή ένας νέος δεν εμφανίζει άμεσα εμφανείς συνέπειες.

Νικοτίνη, ηλεκτρονικό τσιγάρο και άτμισμα

Η νικοτίνη μπορεί να προκαλέσει εξάρτηση και η χρήση της στην εφηβεία συχνά ξεκινά μέσα από ηλεκτρονικά τσιγάρα ή άλλες συσκευές ατμίσματος. Το άτμισμα δεν είναι απλώς «υδρατμός». Τα προϊόντα μπορεί να περιέχουν νικοτίνη, αρωματικές ουσίες και άλλες χημικές ενώσεις. Επιπλέον, ορισμένες συσκευές επιτρέπουν στον έφηβο να προσλαμβάνει μεγάλες ποσότητες νικοτίνης χωρίς να αντιλαμβάνεται εύκολα πόσο συχνά τη χρησιμοποιεί. Ένας νέος που έχει αναπτύξει εξάρτηση μπορεί να παρουσιάζει έντονη επιθυμία για χρήση, ευερεθιστότητα, ανησυχία ή δυσκολία συγκέντρωσης όταν δεν έχει πρόσβαση στη νικοτίνη. Η διακοπή μπορεί να είναι δύσκολη και δεν αποτελεί απλώς θέμα «θέλησης».

Άλλες ουσίες

Στην εφηβεία μπορεί επίσης να εμφανιστεί χρήση διεγερτικών, ηρεμιστικών, παραισθησιογόνων, εισπνεόμενων ουσιών ή άλλων ψυχοδραστικών ουσιών. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη χρήση φαρμάκων χωρίς ιατρική ένδειξη ή διαφορετικά από τον τρόπο που έχουν συνταγογραφηθεί. Ένας έφηβος μπορεί, για παράδειγμα, να χρησιμοποιήσει αγχολυτικά ή υπνωτικά φάρμακα που ανήκουν σε άλλο μέλος της οικογένειας ή διεγερτικά φάρμακα με σκοπό να διαβάσει περισσότερο ή να μείνει ξύπνιος. Το γεγονός ότι μια ουσία είναι φάρμακο δεν σημαίνει ότι είναι ασφαλής όταν χρησιμοποιείται χωρίς κατάλληλη ιατρική καθοδήγηση. Ο συνδυασμός διαφορετικών ουσιών μπορεί να αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο δηλητηρίασης ή άλλων σοβαρών επιπλοκών.

Ποια σημεία μπορεί να υποδηλώνουν χρήση ουσιών;

Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο σύμπτωμα που να αποδεικνύει ότι ένας έφηβος χρησιμοποιεί ουσίες. Πολλές αλλαγές μπορεί να έχουν διαφορετική εξήγηση και ορισμένες αποτελούν μέρος της φυσιολογικής εφηβικής ανάπτυξης. Η ανησυχία αυξάνεται όταν εμφανίζονται πολλές αλλαγές μαζί ή όταν είναι απότομες και επίμονες. Πιθανά σημεία είναι:

• σημαντική αλλαγή στην παρέα ή στις καθημερινές συνήθειες,

• απότομη πτώση της σχολικής επίδοσης ή συχνές απουσίες,

• εγκατάλειψη δραστηριοτήτων που προηγουμένως ήταν σημαντικές,

• αυξημένη μυστικοπάθεια,

• ανεξήγητες απουσίες από το σπίτι,

• συχνές συγκρούσεις με την οικογένεια,

• αλλαγές στον ύπνο ή στην όρεξη,

• ασυνήθιστη υπνηλία ή υπερβολική διέγερση,

• κόκκινα μάτια, αλλαγές στην ομιλία ή στον συντονισμό των κινήσεων,

• ανεξήγητη ανάγκη για χρήματα ή εξαφάνιση χρημάτων από το σπίτι,

• εύρεση συσκευών ατμίσματος, συσκευασιών, χαπιών ή άλλων σχετικών αντικειμένων,

• αλλαγές στη διάθεση, έντονη ευερεθιστότητα, άγχος ή απομόνωση.

Κανένα από αυτά δεν πρέπει να ερμηνεύεται μόνο του ως απόδειξη χρήσης.

Πότε ο πειραματισμός γίνεται περισσότερο ανησυχητικός;

Η χρήση χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή όταν:

• συμβαίνει συχνά ή αυξάνεται σταδιακά,

• ο έφηβος χρειάζεται μεγαλύτερη ποσότητα για να έχει το ίδιο αποτέλεσμα,

• δυσκολεύεται να σταματήσει παρότι προσπαθεί,

• περνά σημαντικό χρόνο αναζητώντας, χρησιμοποιώντας ή αναρρώνοντας από την ουσία,

• χρησιμοποιεί μόνος του και όχι μόνο σε κοινωνικές περιστάσεις,

• χρησιμοποιεί ουσίες για να αντιμετωπίζει άγχος, θλίψη ή άλλα δυσάρεστα συναισθήματα,

• συνεχίζει παρά τα προβλήματα στο σχολείο, στην οικογένεια ή στις σχέσεις,

• έχει εμπλακεί σε ατυχήματα ή επικίνδυνες συμπεριφορές,

• εμφανίζει συμπτώματα στέρησης όταν δεν χρησιμοποιεί,

• η ουσία έχει αρχίσει να αποκτά κεντρική θέση στην καθημερινότητά του.

Η συχνότητα είναι σημαντική, αλλά δεν είναι το μοναδικό κριτήριο. Ακόμη και ένα μεμονωμένο επεισόδιο μπορεί να είναι σοβαρό όταν περιλαμβάνει μεγάλη ποσότητα, άγνωστη ουσία, επικίνδυνο συνδυασμό ή σημαντική απώλεια ελέγχου.

Πώς συνδέεται η χρήση ουσιών με την ψυχική υγεία;

Η σχέση είναι σύνθετη και συχνά αμφίδρομη. Ένας έφηβος με κατάθλιψη, άγχος ή τραυματικές εμπειρίες μπορεί να χρησιμοποιεί ουσίες για να μειώσει προσωρινά τη δυσφορία του. Από την άλλη πλευρά, η χρήση μπορεί να επιδεινώσει τη διάθεση, το άγχος, τον ύπνο, την παρορμητικότητα και την ικανότητα του νέου να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τις δυσκολίες του. Η κάνναβη και ορισμένες άλλες ουσίες μπορεί να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν ψυχωτικά συμπτώματα. Τα διεγερτικά μπορεί να προκαλέσουν έντονη διέγερση, άγχος ή καχυποψία, ενώ ορισμένες κατασταλτικές ουσίες μπορεί να μειώσουν σημαντικά το επίπεδο συνείδησης. Η χρήση αλκοόλ και άλλων ουσιών μπορεί επίσης να μειώσει τις αναστολές και την κρίση. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία όταν ένας νέος έχει ήδη αυτοκτονικές σκέψεις ή τάση για αυτοτραυματισμό.

Χρήση ουσιών και αυτοκτονικός κίνδυνος

Η χρήση ουσιών σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονικής συμπεριφοράς, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν κατάθλιψη, προηγούμενος αυτοτραυματισμός, παρορμητικότητα ή σοβαρές διαπροσωπικές δυσκολίες. Η μέθη μπορεί να αυξήσει την παρορμητικότητα και να μειώσει την ικανότητα του νέου να σταματήσει μια επικίνδυνη πράξη. Για τον λόγο αυτό, όταν ένας έφηβος χρησιμοποιεί ουσίες και παράλληλα αναφέρει ότι θέλει να πεθάνει ή να αυτοκτονήσει, η κατάσταση χρειάζεται άμεση αξιολόγηση.

Πώς μπορούν οι γονείς να μιλήσουν στον έφηβο;

Η συζήτηση είναι αποτελεσματικότερη όταν γίνεται σε ήρεμη στιγμή και όχι την ώρα μιας έντονης σύγκρουσης. Οι γονείς μπορούν να ξεκινήσουν από συγκεκριμένα πράγματα που έχουν παρατηρήσει, χωρίς κατηγορίες. Για παράδειγμα: «Έχω παρατηρήσει ότι τελευταία γυρίζεις συχνά πολύ αργά και κάποιες φορές φαίνεσαι διαφορετικός. Θέλω να καταλάβω τι συμβαίνει». Είναι σημαντικό να ακούσουν πριν αρχίσουν να εξηγούν ή να απειλούν. Μπορούν να ρωτήσουν άμεσα αν ο έφηβος έχει χρησιμοποιήσει αλκοόλ, κάνναβη, ηλεκτρονικό τσιγάρο ή άλλες ουσίες και σε ποιες περιστάσεις. Η συζήτηση δεν χρειάζεται να γίνει ανάκριση. Στόχος είναι να κατανοηθεί η πραγματική εικόνα και ο λόγος για τον οποίο ο νέος χρησιμοποιεί ουσίες.

Τι δεν βοηθά;

Συνήθως δεν βοηθούν:

• οι προσβολές ή οι χαρακτηρισμοί,

• οι απειλές που δεν πρόκειται να εφαρμοστούν,

• η απόλυτη καταστροφολογία,

• η προσπάθεια να αποδειχθεί ότι «όλοι οι φίλοι σου είναι κακή παρέα»,

• η υποτίμηση του προβλήματος επειδή «όλοι οι έφηβοι δοκιμάζουν»,

• η συζήτηση όταν ο έφηβος βρίσκεται υπό την επήρεια ουσίας.

Οι γονείς χρειάζεται να θέτουν σαφή όρια, αλλά ταυτόχρονα να διατηρούν τη δυνατότητα επικοινωνίας.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική αξιολόγηση;

Η αξιολόγηση από επαγγελματία υγείας είναι χρήσιμη όταν η χρήση επαναλαμβάνεται, αυξάνεται, επηρεάζει το σχολείο ή τις σχέσεις, συνοδεύεται από ψυχικές δυσκολίες ή ο έφηβος δεν μπορεί να τη σταματήσει. Η αξιολόγηση χρειάζεται να εξετάζει όχι μόνο ποια ουσία χρησιμοποιείται, αλλά και:

• τη συχνότητα και την ποσότητα,

• τον τρόπο και τις συνθήκες χρήσης,

• τον λόγο για τον οποίο χρησιμοποιείται,

• άλλες ουσίες που μπορεί να συνδυάζονται,

• την παρουσία κατάθλιψης, άγχους, ΔΕΠ-Υ ή άλλης ψυχικής διαταραχής,

• αυτοτραυματισμό ή αυτοκτονικές σκέψεις,

• τη σχολική και κοινωνική λειτουργικότητα,

• τις οικογενειακές συνθήκες και τους προστατευτικούς παράγοντες.

Η αντιμετώπιση προσαρμόζεται στη σοβαρότητα της χρήσης και στις ανάγκες του συγκεκριμένου νέου.

Πότε χρειάζεται άμεση βοήθεια;

Χρειάζεται επείγουσα ιατρική βοήθεια όταν μετά από χρήση ουσίας ο έφηβος:

• έχει χάσει τις αισθήσεις του ή δεν ξυπνά φυσιολογικά,

• δυσκολεύεται να αναπνεύσει,

• παρουσιάζει σπασμούς,

• είναι εξαιρετικά συγχυτικός ή αποδιοργανωμένος,

• εμφανίζει σοβαρή διέγερση ή επιθετικότητα,

• έχει έντονο πόνο στο στήθος ή άλλα σοβαρά σωματικά συμπτώματα,

• εμφανίζει ψυχωτικά συμπτώματα,

• έχει λάβει άγνωστη ποσότητα ή άγνωστη ουσία,

• έχει συνδυάσει πολλές ουσίες ή φάρμακα,

• αναφέρει αυτοκτονικές σκέψεις ή έχει κάνει απόπειρα αυτοκτονίας.

Σε μια πιθανή υπερδοσολογία δεν είναι ασφαλές να περιμένει η οικογένεια να δει αν «θα του περάσει».

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς προληπτικά;

Η πρόληψη δεν βασίζεται μόνο στην απαγόρευση. Οι γονείς μπορούν να μιλούν από νωρίς για τις ουσίες με απλό και συγκεκριμένο τρόπο, να ενδιαφέρονται για τις παρέες και τις δραστηριότητες του παιδιού, να γνωρίζουν πού βρίσκεται και με ποιους, να θέτουν σαφή όρια και να διατηρούν ανοιχτή επικοινωνία. Είναι επίσης σημαντικό να αποθηκεύονται με ασφάλεια φάρμακα και άλλες ουσίες που υπάρχουν στο σπίτι. Οι ίδιοι οι ενήλικοι λειτουργούν ως πρότυπα. Ο τρόπος με τον οποίο μιλούν για το αλκοόλ, τα φάρμακα και άλλες ουσίες και ο τρόπος με τον οποίο τα χρησιμοποιούν μεταφέρει ισχυρά μηνύματα στα παιδιά. Η χρήση ουσιών στην εφηβεία δεν πρέπει ούτε να θεωρείται αναπόφευκτη ούτε να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως παράβαση κανόνων. Όταν εμφανίζεται, χρειάζεται να κατανοηθεί μέσα στο συνολικό πλαίσιο της ζωής του εφήβου. Η έγκαιρη συζήτηση, τα σαφή όρια και η κατάλληλη αξιολόγηση μπορούν να αποτρέψουν μια περιστασιακή χρήση από το να εξελιχθεί σε σοβαρότερο πρόβλημα.