Ο αυτοτραυματισμός είναι η σκόπιμη πρόκληση σωματικής βλάβης στον εαυτό χωρίς πρόθεση θανάτου. Στην εφηβεία μπορεί να εμφανιστεί με διάφορες μορφές, συχνότερα με κοψίματα ή γρατζουνιές στο δέρμα, αλλά και με χτυπήματα, καψίματα ή άλλους τρόπους πρόκλησης πόνου ή τραυματισμού. Όταν ο αυτοτραυματισμός γίνεται χωρίς πρόθεση αυτοκτονίας, χρησιμοποιείται ο όρος μη αυτοκτονικός αυτοτραυματισμός. Αυτό δεν σημαίνει ότι η συμπεριφορά είναι ακίνδυνη ή ότι μπορεί να αγνοηθεί. Ο αυτοτραυματισμός αποτελεί συνήθως ένδειξη σημαντικής συναισθηματικής δυσφορίας και χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με προσοχή.

Γιατί ένας έφηβος μπορεί να αυτοτραυματίζεται;

Δεν υπάρχει ένας μόνο λόγος. Για αρκετούς εφήβους ο αυτοτραυματισμός αποτελεί έναν τρόπο να διαχειριστούν συναισθήματα που βιώνουν ως πολύ έντονα ή δύσκολα να εκφραστούν. Ένας έφηβος μπορεί να περιγράφει ότι αυτοτραυματίζεται για να:

• μειώσει έντονο άγχος, θυμό, θλίψη ή συναισθηματική ένταση,
• αισθανθεί προσωρινή ανακούφιση,
• αντιμετωπίσει ένα αίσθημα κενού ή συναισθηματικού μουδιάσματος,
• εκφράσει ψυχικό πόνο που δυσκολεύεται να περιγράψει με λόγια,
• τιμωρήσει τον εαυτό του λόγω ενοχής, ντροπής ή έντονα αρνητικής εικόνας για τον εαυτό,
• αποκτήσει μια αίσθηση ελέγχου όταν άλλα πράγματα στη ζωή του μοιάζουν ανεξέλεγκτα.

Η προσωρινή ανακούφιση που μπορεί να ακολουθεί τον αυτοτραυματισμό είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η συμπεριφορά μπορεί να επαναλαμβάνεται. Σταδιακά μπορεί να εξελιχθεί σε έναν συνηθισμένο τρόπο αντιμετώπισης της ψυχικής έντασης.

Ποιοι έφηβοι αυτοτραυματίζονται;

Ο αυτοτραυματισμός μπορεί να εμφανιστεί σε εφήβους με πολύ διαφορετικό υπόβαθρο και δεν σημαίνει από μόνος του ότι υπάρχει συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή. Ωστόσο, εμφανίζεται συχνότερα όταν συνυπάρχουν δυσκολίες όπως κατάθλιψη, άγχος, έντονη συναισθηματική αστάθεια, διατροφικές διαταραχές, τραυματικές εμπειρίες, προβλήματα στις σχέσεις ή σημαντικές δυσκολίες στην εικόνα και την αποδοχή του εαυτού. Συγκρούσεις στην οικογένεια, δυσκολίες στις φιλίες ή στις ερωτικές σχέσεις, εκφοβισμός, κοινωνική απομόνωση και έντονη σχολική πίεση μπορεί επίσης να σχετίζονται με επεισόδια αυτοτραυματισμού. Οι παράγοντες αυτοί όμως διαφέρουν σημαντικά από έφηβο σε έφηβο.

Ποια σημεία μπορεί να παρατηρήσουν οι γονείς;

Ο αυτοτραυματισμός συχνά γίνεται κρυφά. Ένας έφηβος μπορεί να αισθάνεται ντροπή ή φόβο για την αντίδραση των άλλων και να προσπαθεί να κρύψει τα σημάδια. Πιθανά σημεία είναι:

• ανεξήγητα κοψίματα, γρατζουνιές, εγκαύματα ή μελανιές,
• επαναλαμβανόμενοι τραυματισμοί για τους οποίους δίνονται ασαφείς ή διαφορετικές εξηγήσεις,
• συστηματική κάλυψη του σώματος με ρούχα ακόμη και όταν αυτό δεν ταιριάζει με τον καιρό,
• αίμα ή κηλίδες αίματος σε ρούχα ή προσωπικά αντικείμενα,
• κατοχή αντικειμένων που μπορεί να χρησιμοποιούνται για αυτοτραυματισμό,
• αυξημένη απομόνωση, μυστικοπάθεια ή σημαντικές αλλαγές στη διάθεση και στη συμπεριφορά.

Κανένα από αυτά τα σημεία από μόνο του δεν αποδεικνύει ότι ένας έφηβος αυτοτραυματίζεται. Όταν όμως δημιουργείται εύλογη ανησυχία, είναι σημαντικό να υπάρξει ήρεμη και άμεση συζήτηση.

Πώς πρέπει να αντιδράσουν οι γονείς;

Η ανακάλυψη ότι ένα παιδί αυτοτραυματίζεται μπορεί να προκαλέσει φόβο, θυμό, ενοχή ή αίσθημα αδυναμίας στους γονείς. Η πρώτη αντίδραση έχει ιδιαίτερη σημασία. Είναι προτιμότερο ο γονέας να μιλήσει ήρεμα και να δείξει ότι θέλει να καταλάβει τι συμβαίνει. Μπορεί να πει ότι παρατήρησε τα σημάδια, ότι ανησυχεί και ότι είναι διαθέσιμος να ακούσει χωρίς να κρίνει. Χρειάζεται να αποφεύγονται η επίκριση, οι απειλές, η τιμωρία, οι έντονες αντιδράσεις και εκφράσεις όπως «γιατί το κάνεις αυτό στον εαυτό σου;» ή «υποσχέσου μου ότι δεν θα το ξανακάνεις». Τέτοιες αντιδράσεις μπορεί να αυξήσουν τη ντροπή και να κάνουν τον έφηβο περισσότερο απρόθυμο να μιλήσει.
Επίσης δεν βοηθά να χαρακτηρίζεται ο αυτοτραυματισμός ως προσπάθεια «να τραβήξει την προσοχή». Ακόμη και όταν η συμπεριφορά αποτελεί έναν τρόπο επικοινωνίας της δυσφορίας προς τους άλλους, αυτό σημαίνει ότι υπάρχει μια ανάγκη που ο έφηβος δυσκολεύεται να εκφράσει διαφορετικά.

Είναι ο αυτοτραυματισμός απόπειρα αυτοκτονίας;

Όχι απαραίτητα. Στον μη αυτοκτονικό αυτοτραυματισμό ο σκοπός δεν είναι ο θάνατος. Πολλοί έφηβοι περιγράφουν μάλιστα ότι αυτοτραυματίζονται για να αντέξουν μια πολύ δύσκολη συναισθηματική κατάσταση και όχι για να πεθάνουν. Ωστόσο, ο αυτοτραυματισμός και η αυτοκτονικότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εντελώς ανεξάρτητα φαινόμενα. Οι έφηβοι που αυτοτραυματίζονται έχουν αυξημένη πιθανότητα να εμφανίσουν αυτοκτονικές σκέψεις ή συμπεριφορές. Για τον λόγο αυτό, όταν αποκαλύπτεται αυτοτραυματισμός πρέπει να διερευνάται άμεσα εάν υπάρχουν σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονίας, συγκεκριμένο σχέδιο ή προηγούμενη απόπειρα. Το να ρωτήσει ένας γονέας άμεσα έναν έφηβο αν σκέφτεται να πεθάνει ή να αυτοκτονήσει δεν «βάζει την ιδέα στο μυαλό του». Αντίθετα, δίνει τη δυνατότητα στον έφηβο να μιλήσει ανοιχτά για κάτι που μπορεί ήδη να τον απασχολεί.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική αξιολόγηση;

Ο αυτοτραυματισμός στην εφηβεία χρειάζεται αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα όταν επαναλαμβάνεται ή αυξάνεται σε συχνότητα ή σοβαρότητα. Η αξιολόγηση δεν περιορίζεται στην ίδια τη συμπεριφορά. Χρειάζεται να διερευνηθούν οι καταστάσεις και τα συναισθήματα που προηγούνται του αυτοτραυματισμού, ο τρόπος με τον οποίο ο έφηβος τον χρησιμοποιεί για να αντιμετωπίσει τη δυσφορία, η παρουσία κατάθλιψης, άγχους ή άλλων ψυχικών δυσκολιών, οι οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις και, κυρίως, ο κίνδυνος αυτοκτονίας. Στόχος δεν είναι απλώς να σταματήσει ο αυτοτραυματισμός, αλλά να κατανοηθεί τι εξυπηρετεί για τον συγκεκριμένο έφηβο και να αναπτυχθούν ασφαλέστεροι και αποτελεσματικότεροι τρόποι διαχείρισης των δύσκολων συναισθημάτων.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Η θεραπεία προσαρμόζεται στις ανάγκες κάθε εφήβου. Συνήθως βασίζεται στην ψυχοθεραπεία και μπορεί να περιλαμβάνει εκμάθηση δεξιοτήτων για τη ρύθμιση των συναισθημάτων, την αντιμετώπιση κρίσεων, την επίλυση προβλημάτων και τη βελτίωση των σχέσεων. Η συμμετοχή της οικογένειας είναι συχνά σημαντική. Οι γονείς μπορούν να μάθουν πώς να ανταποκρίνονται αποτελεσματικότερα στις περιόδους έντονης δυσφορίας, να βελτιώσουν την επικοινωνία με τον έφηβο και να συμβάλουν στη δημιουργία ενός ασφαλέστερου περιβάλλοντος. Όταν συνυπάρχει κάποια ψυχική διαταραχή, όπως κατάθλιψη ή αγχώδης διαταραχή, χρειάζεται παράλληλα η κατάλληλη αντιμετώπισή της. Δεν υπάρχει φάρμακο που να αποτελεί από μόνο του ειδική θεραπεία για τον αυτοτραυματισμό.

Πότε χρειάζεται άμεση βοήθεια;

Χρειάζεται άμεση αξιολόγηση όταν ο έφηβος:

• αναφέρει ότι θέλει να πεθάνει ή να αυτοκτονήσει,
• έχει συγκεκριμένο σχέδιο αυτοκτονίας ή έχει προετοιμαστεί για αυτό,
• έχει κάνει απόπειρα αυτοκτονίας,
• έχει προκαλέσει σοβαρό τραυματισμό ή υπάρχει σημαντική αιμορραγία ή άλλη ιατρική επιπλοκή,
• αυτοτραυματίζεται με ολοένα πιο επικίνδυνους τρόπους,
• βρίσκεται σε κατάσταση έντονης διέγερσης, απελπισίας ή δεν μπορεί να διαβεβαιώσει ότι μπορεί να παραμείνει ασφαλής,
• βρίσκεται υπό την επήρεια ουσιών σε συνδυασμό με αυτοκτονικές σκέψεις ή αυτοτραυματισμό.

Σε τέτοιες περιπτώσεις ο έφηβος δεν πρέπει να μένει μόνος και χρειάζεται άμεση εκτίμηση από κατάλληλη υπηρεσία υγείας.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς στην καθημερινότητα;

Οι γονείς δεν χρειάζεται να έχουν όλες τις απαντήσεις. Χρειάζεται όμως να παραμένουν διαθέσιμοι, να ακούνε και να παίρνουν σοβαρά τη δυσφορία του εφήβου. Η σταθερή παρουσία, η αποφυγή επικριτικών αντιδράσεων και η συνεργασία με τους επαγγελματίες που παρακολουθούν τον έφηβο μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά. Παράλληλα, όταν υπάρχει κίνδυνος, είναι σημαντικό να περιορίζεται η εύκολη πρόσβαση σε μέσα που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για σοβαρό αυτοτραυματισμό ή απόπειρα αυτοκτονίας, σύμφωνα με το σχέδιο ασφάλειας που έχει διαμορφωθεί με τους επαγγελματίες υγείας. Ο αυτοτραυματισμός δεν πρέπει ούτε να δραματοποιείται ούτε να υποτιμάται. Είναι μια συμπεριφορά που συνήθως δείχνει ότι ο έφηβος δυσκολεύεται να διαχειριστεί σημαντική ψυχική ένταση. Με κατάλληλη αξιολόγηση, θεραπευτική υποστήριξη και συνεργασία με την οικογένεια, οι περισσότεροι νέοι μπορούν να αναπτύξουν ασφαλέστερους τρόπους αντιμετώπισης των δύσκολων συναισθημάτων και να σταματήσουν σταδιακά τον αυτοτραυματισμό.