Η εκλεκτική αλαλία είναι μια αγχώδης διαταραχή κατά την οποία ένα παιδί που μπορεί να μιλήσει και μιλά κανονικά σε ορισμένες καταστάσεις δυσκολεύεται επίμονα να μιλήσει σε άλλες κοινωνικές συνθήκες όπου αναμένεται να χρησιμοποιήσει τον λόγο. Συχνά το παιδί μιλά ελεύθερα στο σπίτι με τους γονείς και τα αδέλφια του, αλλά παραμένει σιωπηλό στο σχολείο, μπροστά σε λιγότερο οικεία πρόσωπα ή σε άλλες κοινωνικές καταστάσεις. Η σιωπή δεν αποτελεί συνειδητή επιλογή, πείσμα ή προσπάθεια ελέγχου των ενηλίκων. Το παιδί συνήθως θα ήθελε να μιλήσει, αλλά το άγχος μπορεί να είναι τόσο έντονο ώστε εκείνη τη στιγμή να αισθάνεται ότι δεν μπορεί. Η εκλεκτική αλαλία εμφανίζεται συνήθως στην προσχολική ή στις πρώτες σχολικές ηλικίες και μπορεί να γίνει περισσότερο εμφανής όταν το παιδί αρχίσει το σχολείο και αυξηθούν οι απαιτήσεις για λεκτική συμμετοχή.

Πώς εκδηλώνεται;

Η εικόνα μπορεί να διαφέρει σημαντικά από παιδί σε παιδί. Ορισμένα παιδιά δεν μιλούν καθόλου στο σχολείο αλλά επικοινωνούν με χειρονομίες, νεύματα, εκφράσεις του προσώπου ή γραπτά. Άλλα μπορεί να ψιθυρίζουν σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, να μιλούν μόνο όταν δεν υπάρχουν άλλοι κοντά ή να χρησιμοποιούν μερικές λέξεις σε καταστάσεις όπου αισθάνονται περισσότερο ασφαλή. Το ίδιο παιδί μπορεί στο σπίτι να είναι ομιλητικό, αυθόρμητο και ακόμη και πολύ εκφραστικό. Η μεγάλη αυτή διαφορά μεταξύ διαφορετικών περιβαλλόντων αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της εκλεκτικής αλαλίας. Σε καταστάσεις όπου αναμένεται να μιλήσει, το παιδί μπορεί να φαίνεται ακίνητο, να αποφεύγει το βλέμμα, να χαμηλώνει το κεφάλι ή να έχει μια έκφραση έντονης αμηχανίας. Ορισμένα παιδιά δυσκολεύονται ακόμη και να γελάσουν δυνατά, να βήξουν ή να κάνουν άλλους ήχους μπροστά σε ανθρώπους με τους οποίους δεν αισθάνονται άνετα.

Είναι το παιδί απλώς ντροπαλό;

Η ντροπαλότητα είναι συχνή στην παιδική ηλικία και δεν αποτελεί διαταραχή. Ένα ντροπαλό παιδί μπορεί να χρειάζεται χρόνο για να αισθανθεί άνετα σε ένα νέο περιβάλλον, αλλά συνήθως σταδιακά αρχίζει να επικοινωνεί. Στην εκλεκτική αλαλία η δυσκολία είναι περισσότερο έντονη και επίμονη. Το παιδί μπορεί να πηγαίνει καθημερινά στο ίδιο σχολείο για μήνες και παρ' όλα αυτά να εξακολουθεί να αδυνατεί να μιλήσει στον εκπαιδευτικό ή στους συμμαθητές του. Η διάκριση βασίζεται κυρίως στη διάρκεια, στην ένταση και στο κατά πόσο η αδυναμία ομιλίας επηρεάζει τη σχολική, κοινωνική ή καθημερινή λειτουργία.

Γιατί συμβαίνει;

Η εκλεκτική αλαλία συνδέεται στενά με το άγχος. Πολλά παιδιά παρουσιάζουν έντονη κοινωνική αναστολή και μπορεί να φοβούνται ότι θα κάνουν λάθος, ότι η φωνή τους θα ακουστεί παράξενα ή ότι οι άλλοι θα τα προσέξουν και θα τα αξιολογήσουν. Σε αρκετές περιπτώσεις συνυπάρχει κοινωνικό άγχος ή άλλες αγχώδεις δυσκολίες. Μπορεί επίσης να υπάρχει οικογενειακή προδιάθεση για άγχος ή έντονη αναστολή. Η εκλεκτική αλαλία δεν προκαλείται συνήθως από έναν μοναδικό παράγοντα και δεν αποτελεί αποτέλεσμα «κακής ανατροφής».

Προκαλείται από ένα τραυματικό γεγονός;

Όχι συνήθως. Η εκλεκτική αλαλία δεν πρέπει να θεωρείται αυτόματα αποτέλεσμα τραύματος ή κακοποίησης. Ένα παιδί που μετά από ένα σοβαρό τραυματικό γεγονός σταματά απότομα να μιλά μπορεί να χρειάζεται διαφορετική διερεύνηση. Στην τυπική εκλεκτική αλαλία υπάρχει συνήθως ένα σταθερό πρότυπο κατά το οποίο το παιδί μιλά σε ασφαλή και οικεία περιβάλλοντα αλλά δεν μπορεί να μιλήσει σε συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες που του προκαλούν άγχος.

Πότε μπορεί να γίνει αντιληπτή;

Οι γονείς μπορεί να παρατηρούν ήδη από μικρή ηλικία ότι το παιδί αργεί πολύ να «ζεσταθεί» μπροστά σε αγνώστους ή ότι δεν απαντά όταν του μιλούν άνθρωποι έξω από το στενό οικογενειακό περιβάλλον. Η δυσκολία συχνά γίνεται περισσότερο εμφανής με την έναρξη του παιδικού σταθμού, του νηπιαγωγείου ή του σχολείου. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να αναφέρει ότι το παιδί δεν απαντά σε ερωτήσεις, δεν ζητά βοήθεια ή δεν συμμετέχει προφορικά, ενώ οι γονείς γνωρίζουν ότι στο σπίτι μιλά χωρίς δυσκολία. Αυτό μπορεί αρχικά να προκαλεί σύγχυση, επειδή οι δύο πλευρές βλέπουν πολύ διαφορετικές συμπεριφορές στο ίδιο παιδί.

Μπορεί να επηρεάζεται η σχολική λειτουργία;

Ναι. Ένα παιδί μπορεί να γνωρίζει την απάντηση αλλά να μην μπορεί να τη δώσει προφορικά. Μπορεί να δυσκολεύεται να ζητήσει διευκρινίσεις, να ενημερώσει τον εκπαιδευτικό ότι δεν αισθάνεται καλά ή να ζητήσει ακόμη και να πάει στην τουαλέτα. Η προφορική συμμετοχή μπορεί επίσης να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούνται οι γνώσεις του. Για αυτό είναι σημαντικό το σχολείο να γνωρίζει ότι η σιωπή δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν γνωρίζει, δεν κατανοεί ή δεν ενδιαφέρεται. Χρειάζεται προσωρινά να προσφέρονται και άλλοι τρόποι συμμετοχής και αξιολόγησης, χωρίς όμως να παγιώνεται η πλήρης αποφυγή της ομιλίας.

Πώς επηρεάζονται οι φιλίες;

Ορισμένα παιδιά με εκλεκτική αλαλία δημιουργούν φιλίες και συμμετέχουν στο παιχνίδι χρησιμοποιώντας μη λεκτικούς τρόπους επικοινωνίας. Άλλα δυσκολεύονται περισσότερο να προσεγγίσουν συνομηλίκους και μπορεί να απομονώνονται. Το παιδί μπορεί να θέλει πολύ να συμμετέχει αλλά να φοβάται ότι κάποιος θα του μιλήσει και θα περιμένει απάντηση. Έτσι μπορεί να αποφεύγει ορισμένες κοινωνικές δραστηριότητες όχι επειδή δεν ενδιαφέρεται για τους άλλους αλλά επειδή φοβάται την απαίτηση να μιλήσει.

Είναι διαταραχή λόγου;

Όχι από μόνη της. Το βασικό χαρακτηριστικό της εκλεκτικής αλαλίας είναι ότι το παιδί έχει την ικανότητα να μιλήσει και τη χρησιμοποιεί σε ορισμένα περιβάλλοντα. Ωστόσο, σε ορισμένα παιδιά μπορεί να συνυπάρχουν δυσκολίες λόγου ή γλώσσας. Για παράδειγμα, ένα παιδί που γνωρίζει ότι δυσκολεύεται στην άρθρωση μπορεί να αισθάνεται περισσότερο άγχος όταν καλείται να μιλήσει μπροστά σε άλλους. Για αυτό, όταν υπάρχουν ενδείξεις γλωσσικής ή φωνολογικής δυσκολίας, χρειάζεται αντίστοιχη αξιολόγηση.

Ποια είναι η σχέση με τον αυτισμό;

Η εκλεκτική αλαλία και ο αυτισμός είναι διαφορετικές καταστάσεις. Ένα παιδί με εκλεκτική αλαλία μπορεί να έχει κατάλληλη κοινωνική αμοιβαιότητα και επικοινωνία σε περιβάλλοντα όπου αισθάνεται ασφαλές, παρότι δεν μιλά σε άλλες καταστάσεις. Στον αυτισμό οι δυσκολίες στην κοινωνική επικοινωνία είναι ευρύτερες και συνυπάρχουν με περιορισμένα ή επαναλαμβανόμενα πρότυπα συμπεριφοράς και ενδιαφερόντων. Οι δύο καταστάσεις μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις να συνυπάρχουν. Για αυτό η διάγνωση χρειάζεται να βασίζεται στη συνολική αναπτυξιακή εικόνα και όχι μόνο στο γεγονός ότι το παιδί δεν μιλά στο σχολείο.

Τι γίνεται στα δίγλωσσα παιδιά;

Ένα παιδί που βρίσκεται σε περιβάλλον όπου χρησιμοποιείται μια γλώσσα την οποία ακόμη δεν γνωρίζει καλά μπορεί φυσιολογικά να μιλά πολύ λιγότερο για ένα διάστημα. Αυτό δεν πρέπει να συγχέεται με την εκλεκτική αλαλία. Η αξιολόγηση χρειάζεται να εξετάζει πόσο καλά γνωρίζει το παιδί κάθε γλώσσα και αν η αδυναμία ομιλίας εμφανίζεται και σε καταστάσεις στις οποίες γνωρίζει επαρκώς τη γλώσσα που απαιτείται. Η διγλωσσία από μόνη της δεν προκαλεί εκλεκτική αλαλία.

Γιατί δεν βοηθά να πιέζουμε το παιδί να μιλήσει;

Όταν όλοι περιμένουν σιωπηλοί μέχρι το παιδί να απαντήσει, το επίκεντρο μεταφέρεται ακόμη περισσότερο στην ομιλία και το άγχος μπορεί να αυξηθεί. Φράσεις όπως «πες ένα γεια», «ξέρω ότι μπορείς να μιλήσεις» ή «δεν θα φύγουμε μέχρι να απαντήσεις» συνήθως δεν βοηθούν. Μπορεί να κάνουν την επόμενη προσπάθεια ακόμη δυσκολότερη. Αντίστοιχα, δεν βοηθά να εκφράζεται υπερβολικός ενθουσιασμός κάθε φορά που το παιδί λέει κάτι. Μια αντίδραση όπως «επιτέλους μίλησες!» μπορεί να το κάνει να αισθανθεί ότι όλοι παρακολουθούν τη φωνή του. Η ομιλία χρειάζεται σταδιακά να γίνει μια φυσική και λιγότερο φορτισμένη εμπειρία.

Πρέπει οι άλλοι να απαντούν πάντα αντί για το παιδί;

Όταν οι γονείς ή οι εκπαιδευτικοί απαντούν αμέσως κάθε φορά για λογαριασμό του παιδιού, μειώνουν προσωρινά το άγχος του αλλά μπορεί άθελά τους να ενισχύουν την αποφυγή. Από την άλλη πλευρά, δεν είναι χρήσιμο να αφήνεται το παιδί εκτεθειμένο σε μια παρατεταμένη και αγχωτική σιωπή. Χρειάζεται μια ισορροπημένη προσέγγιση. Μπορεί να δοθεί χρόνος, να χρησιμοποιηθούν ερωτήσεις που επιτρέπουν μη λεκτική αρχικά απάντηση και σταδιακά να δημιουργούνται ευκαιρίες για όλο και περισσότερη λεκτική επικοινωνία χωρίς πίεση.

Πώς γίνεται η αξιολόγηση;

Η αξιολόγηση βασίζεται σε πληροφορίες από περισσότερα από ένα περιβάλλοντα. Οι γονείς μπορεί να περιγράφουν ένα παιδί που μιλά ελεύθερα στο σπίτι, ενώ οι εκπαιδευτικοί να αναφέρουν ότι δεν έχουν ακούσει ποτέ τη φωνή του. Χρειάζεται να διερευνηθούν η αναπτυξιακή πορεία, η έναρξη και η διάρκεια της δυσκολίας, οι συγκεκριμένες συνθήκες στις οποίες το παιδί μιλά ή δεν μιλά, η κοινωνική λειτουργία και η παρουσία άλλων συμπτωμάτων άγχους. Εξετάζεται επίσης αν υπάρχουν γλωσσικές δυσκολίες, προβλήματα ακοής, αναπτυξιακές διαταραχές ή άλλες καταστάσεις που θα μπορούσαν να εξηγήσουν καλύτερα την εικόνα. Δεν είναι απαραίτητο το παιδί να μιλήσει στον επαγγελματία κατά την πρώτη συνάντηση για να μπορέσει να ξεκινήσει η αξιολόγηση.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Η θεραπεία βασίζεται κυρίως σε σταδιακές συμπεριφορικές και γνωσιακές-συμπεριφορικές παρεμβάσεις που μειώνουν το άγχος γύρω από την ομιλία. Η βασική αρχή είναι ότι δεν ζητείται από το παιδί να περάσει ξαφνικά από την πλήρη σιωπή στην ομιλία μπροστά σε ολόκληρη την τάξη. Δημιουργούνται μικρά και διαχειρίσιμα βήματα. Ένα παιδί μπορεί αρχικά να μιλά στο σχολικό περιβάλλον μόνο με τον γονέα του όταν δεν βρίσκεται κανείς άλλος εκεί. Σταδιακά μπορεί να προστεθεί ένα άτομο με το οποίο αισθάνεται σχετικά άνετα και στη συνέχεια να διευρυνθεί ο αριθμός των ανθρώπων και των καταστάσεων στις οποίες χρησιμοποιεί τη φωνή του. Με αυτόν τον τρόπο το παιδί μαθαίνει μέσα από την εμπειρία ότι μπορεί να μιλήσει και σε καταστάσεις που προηγουμένως προκαλούσαν πολύ έντονο άγχος.

Τι σημαίνει σταδιακή έκθεση;

Η σταδιακή έκθεση αποτελεί βασικό μέρος της αντιμετώπισης των αγχωδών διαταραχών. Στην εκλεκτική αλαλία δημιουργείται μια σειρά καταστάσεων από τις πιο εύκολες έως τις περισσότερο δύσκολες. Το παιδί εξασκείται αρχικά σε καταστάσεις όπου το άγχος είναι σχετικά χαμηλό και προχωρά σταδιακά. Μπορεί, για παράδειγμα, να περάσει από την ομιλία με έναν γονέα σε ένα άδειο σχολικό δωμάτιο, στην ομιλία παρουσία ενός έμπιστου εκπαιδευτικού, στη συνομιλία με έναν συμμαθητή και αργότερα στην ομιλία μέσα σε μεγαλύτερη ομάδα. Τα βήματα προσαρμόζονται στο συγκεκριμένο παιδί και δεν χρειάζεται να ακολουθούν την ίδια σειρά σε όλους.

Ποιος είναι ο ρόλος του σχολείου;

Η συνεργασία με το σχολείο είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή εκεί εμφανίζεται συχνά η μεγαλύτερη δυσκολία. Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται να γνωρίζει ότι το παιδί δεν αρνείται σκόπιμα να μιλήσει. Είναι χρήσιμο να δημιουργείται ένα ήρεμο και προβλέψιμο περιβάλλον, να αποφεύγεται η αιφνίδια απαίτηση να απαντήσει μπροστά σε όλους και να αναγνωρίζονται διακριτικά τα μικρά βήματα προόδου. Σταδιακά μπορούν να δημιουργούνται οργανωμένες ευκαιρίες ομιλίας σε καταστάσεις που το παιδί μπορεί να διαχειριστεί. Η θεραπευτική παρέμβαση είναι συνήθως περισσότερο αποτελεσματική όταν οι γονείς, το σχολείο και ο επαγγελματίας ακολουθούν κοινή προσέγγιση.

Ποιος είναι ο ρόλος των γονέων;

Οι γονείς μπορούν να βοηθούν χωρίς να μετατρέπουν την ομιλία σε καθημερινή δοκιμασία. Είναι χρήσιμο να αποφεύγουν τόσο την πίεση όσο και την υπερβολική προστασία. Το παιδί χρειάζεται να έχει σταδιακές ευκαιρίες να κάνει πράγματα μόνο του, να απαντά όπου μπορεί και να αντιμετωπίζει μικρές κοινωνικές προκλήσεις με υποστήριξη. Στο σπίτι δεν χρειάζεται να γίνεται συνεχώς συζήτηση για το γεγονός ότι το παιδί δεν μιλά στο σχολείο. Είναι σημαντικό να συνεχίζει να βιώνει τον εαυτό του ως παιδί με πολλά ενδιαφέροντα και δυνατότητες και όχι ως «το παιδί που δεν μιλά».

Χρησιμοποιούνται φάρμακα;

Στις περισσότερες περιπτώσεις η βασική αντιμετώπιση είναι ψυχοθεραπευτική και συμπεριφορική. Σε ορισμένα παιδιά με σοβαρή και επίμονη εκλεκτική αλαλία, ιδιαίτερα όταν υπάρχει έντονο κοινωνικό ή άλλο άγχος και η λειτουργικότητα επηρεάζεται σημαντικά, μπορεί να εξεταστεί η χρήση φαρμακευτικής αγωγής παράλληλα με την ψυχοθεραπεία. Η απόφαση χρειάζεται να γίνεται μετά από παιδοψυχιατρική αξιολόγηση και δεν αντικαθιστά τη σταδιακή θεραπευτική δουλειά στις πραγματικές κοινωνικές καταστάσεις.

Τι γίνεται αν το παιδί αρχίσει να μιλά;

Η πρώτη ομιλία σε ένα νέο περιβάλλον αποτελεί σημαντικό βήμα, αλλά δεν σημαίνει ότι η δυσκολία έχει λυθεί πλήρως. Ένα παιδί μπορεί αρχικά να μιλά μόνο σε ένα πρόσωπο ή μόνο όταν βρίσκεται σε συγκεκριμένο δωμάτιο. Στη συνέχεια χρειάζεται να γενικευθεί σταδιακά η ομιλία σε περισσότερα πρόσωπα, χώρους και καταστάσεις. Η πρόοδος δεν είναι πάντοτε γραμμική. Μπορεί να υπάρχουν ημέρες στις οποίες το παιδί μιλά περισσότερο και άλλες στις οποίες το άγχος αυξάνεται ξανά. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η θεραπεία έχει αποτύχει.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια;

Αξιολόγηση είναι χρήσιμη όταν ένα παιδί που μιλά κανονικά σε ορισμένες καταστάσεις παραμένει επίμονα σιωπηλό σε άλλες όπου αναμένεται να μιλήσει και η κατάσταση δεν περιορίζεται στις πρώτες ημέρες προσαρμογής σε ένα νέο περιβάλλον. Ιδιαίτερη σημασία έχει όταν η δυσκολία επηρεάζει τη σχολική συμμετοχή, τις φιλίες, την αυτονομία ή την ικανότητα του παιδιού να εκφράζει βασικές ανάγκες. Η αναμονή για χρόνια με την προσδοκία ότι «θα το ξεπεράσει μόνο του» μπορεί να επιτρέψει στην αποφυγή να εδραιωθεί περισσότερο.

Το παιδί μπορεί να θέλει να μιλήσει αλλά να μην μπορεί εκείνη τη στιγμή

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο για να κατανοήσουν οι άνθρωποι γύρω από ένα παιδί με εκλεκτική αλαλία. Η σιωπή δεν είναι έλλειψη γνώσης, αδιαφορία ή ανυπακοή. Είναι συχνά η εξωτερική έκφραση πολύ έντονου άγχους. Όσο περισσότερο πιέζεται το παιδί να αποδείξει ότι μπορεί να μιλήσει, τόσο δυσκολότερη μπορεί να γίνει η ομιλία. Αντίθετα, όταν μειώνεται η πίεση και δημιουργούνται προσεκτικά σχεδιασμένα μικρά βήματα, η λεκτική επικοινωνία μπορεί να επεκταθεί σταδιακά σε όλο και περισσότερες καταστάσεις. Με έγκαιρη αναγνώριση, συνεργασία οικογένειας και σχολείου και κατάλληλη θεραπευτική παρέμβαση, πολλά παιδιά μπορούν να ξεπεράσουν σε σημαντικό βαθμό τη δυσκολία και να χρησιμοποιούν τη φωνή τους με μεγαλύτερη άνεση στις κοινωνικές και σχολικές τους σχέσεις.