Πρώιμη και μέση εφηβεία: τι μπορούν να περιμένουν οι γονείς

Η εφηβεία είναι μια περίοδος μεγάλων αλλαγών. Το σώμα αλλάζει, ο τρόπος σκέψης γίνεται σταδιακά πιο σύνθετος, οι σχέσεις με τους γονείς και τους συνομηλίκους αποκτούν διαφορετική σημασία και ο νέος αρχίζει να αναζητά πιο ενεργά την προσωπική του ταυτότητα. Οι αλλαγές αυτές μπορεί να προβληματίζουν τους γονείς. Ένας έφηβος που μέχρι πρόσφατα μοιραζόταν εύκολα τις σκέψεις του μπορεί να ζητά περισσότερη ιδιωτικότητα, να αμφισβητεί τους γονείς του ή να δίνει πολύ μεγαλύτερη σημασία στους φίλους του. Πολλές από αυτές τις συμπεριφορές αποτελούν μέρος της φυσιολογικής πορείας προς την ενηλικίωση και δεν σημαίνουν από μόνες τους ότι υπάρχει ψυχολογικό πρόβλημα.

Η ανάγκη για αυτονομία

Στην πρώιμη και μέση εφηβεία γίνεται εντονότερη η ανάγκη του νέου να αισθανθεί ότι είναι ξεχωριστό πρόσωπο και ότι μπορεί να παίρνει ορισμένες αποφάσεις μόνος του. Μπορεί να ζητά περισσότερο προσωπικό χώρο, να μη θέλει πλέον να συνοδεύεται παντού από τους γονείς του και να αντιδρά περισσότερο σε κανόνες που παλαιότερα δεχόταν χωρίς συζήτηση. Η αμφισβήτηση των γονέων είναι επίσης συχνή. Ο έφηβος αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι οι γονείς του δεν είναι αλάνθαστοι και μπορεί να ασκεί έντονη κριτική στις απόψεις, στις επιλογές ή στις αξίες τους. Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να είναι κουραστική για την οικογένεια, αλλά συχνά αποτελεί μέρος της προσπάθειας του εφήβου να αποκτήσει τη δική του θέση απέναντι στον κόσμο. Παράλληλα, η ανεξαρτησία δεν είναι σταθερή. Ένας έφηβος μπορεί τη μία στιγμή να απαιτεί να αντιμετωπίζεται «σαν μεγάλος» και λίγο αργότερα, όταν αγχωθεί ή απογοητευτεί, να αναζητά τη φροντίδα και την ασφάλεια που είχε ως παιδί.

Ταυτότητα και εικόνα εαυτού

Το ερώτημα «ποιος είμαι;» αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η εμφάνιση, το ντύσιμο, οι παρέες, η μουσική, οι δραστηριότητες και οι απόψεις μπορεί να αλλάζουν αρκετά γρήγορα καθώς ο έφηβος δοκιμάζει διαφορετικούς τρόπους να ορίσει τον εαυτό του. Η αυτοεκτίμηση μπορεί επίσης να παρουσιάζει διακυμάνσεις. Η μεγάλη αυτοπεποίθηση μπορεί να εναλλάσσεται με αμφιβολίες και ανασφάλεια. Η εικόνα του σώματος αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς οι αλλαγές της ήβης συμβαίνουν με διαφορετικό ρυθμό σε κάθε παιδί. Η σύγκριση με συνομηλίκους είναι συχνή και σήμερα μπορεί να ενισχύεται από την έκθεση σε εικόνες και πρότυπα μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Σκέψη και λήψη αποφάσεων

Κατά την εφηβεία αναπτύσσεται περισσότερο η δυνατότητα αφηρημένης σκέψης. Οι έφηβοι μπορούν σταδιακά να εξετάζουν διαφορετικές πιθανότητες, να συζητούν ιδέες, να προβληματίζονται για κοινωνικά ή ηθικά ζητήματα και να διαμορφώνουν προσωπικές απόψεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι η κρίση τους λειτουργεί πάντοτε όπως ενός ενήλικα. Ο εγκέφαλος εξακολουθεί να ωριμάζει και συστήματα που σχετίζονται με τον σχεδιασμό, την ιεράρχηση προτεραιοτήτων και τον έλεγχο των παρορμήσεων συνεχίζουν την ανάπτυξή τους και μετά την εφηβεία. Η παρουσία συνομηλίκων, η έντονη συγκίνηση ή η προσδοκία μιας άμεσης ανταμοιβής μπορεί να επηρεάσει ιδιαίτερα τις αποφάσεις ενός εφήβου. Η αναζήτηση νέων εμπειριών δεν είναι επομένως από μόνη της παθολογική. Η πρόκληση είναι ο έφηβος να αποκτήσει σταδιακά την ικανότητα να εξερευνά χωρίς να θέτει σοβαρά σε κίνδυνο τον εαυτό του ή τους άλλους.

Οι φίλοι αποκτούν μεγαλύτερη σημασία

Η ομάδα των συνομηλίκων γίνεται βασικό πλαίσιο αναφοράς. Η αποδοχή από τους φίλους, η αίσθηση ότι «ανήκει» κάπου και η θέση μέσα στην ομάδα μπορεί να έχουν πολύ μεγαλύτερη συναισθηματική σημασία από ό,τι στο παρελθόν. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς παύουν να είναι σημαντικοί. Η επιρροή τους αλλάζει μορφή. Ο έφηβος μπορεί να μη ζητά πλέον ανοιχτά την έγκρισή τους, αλλά εξακολουθεί να χρειάζεται τη διαθεσιμότητα, τη σταθερότητα και την ασφάλεια της οικογένειας.

Σώμα, έλξη και σεξουαλικότητα

Η ήβη συνοδεύεται από αυξημένη επίγνωση του σώματος και συχνά από αμηχανία σχετικά με την εμφάνιση. Αναπτύσσεται επίσης το ενδιαφέρον για ερωτικές και σεξουαλικές σχέσεις. Οι έφηβοι μπορεί να διερευνούν συναισθήματα έλξης, τη σεξουαλική τους ταυτότητα και τον τρόπο με τον οποίο θέλουν να σχετίζονται με τους άλλους. Χρειάζονται αξιόπιστη, κατάλληλη για την ηλικία πληροφόρηση και τη δυνατότητα να συζητούν χωρίς φόβο ή ντροπή για σχέσεις, συναίνεση, προσωπικά όρια, αντισύλληψη, σεξουαλικώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις και διαδικτυακή ασφάλεια. Η ανοιχτή επικοινωνία είναι συνήθως πιο προστατευτική από την αποφυγή αυτών των θεμάτων. Η πρόσβαση των εφήβων σε κατάλληλη ενημέρωση και εκπαίδευση γύρω από τη σεξουαλικότητα αποτελεί επίσης βασική σύσταση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.

Κανόνες, αξίες και αμφισβήτηση

Ο έφηβος αρχίζει να εξετάζει τους κανόνες αντί απλώς να τους αποδέχεται. Μπορεί να διαφωνεί έντονα με κοινωνικές, οικογενειακές, πολιτισμικές ή θρησκευτικές αντιλήψεις και να δείχνει ιδιαίτερη ευαισθησία σε θέματα δικαιοσύνης και ισότητας. Η δοκιμή των ορίων είναι αναμενόμενη. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα όρια πρέπει να εξαφανιστούν. Οι έφηβοι εξακολουθούν να χρειάζονται σαφείς κανόνες σχετικά με ζητήματα ασφάλειας, ουσίες, μετακινήσεις, σχολικές υποχρεώσεις και διαδικτυακή συμπεριφορά. Όσο μεγαλώνουν, οι κανόνες είναι χρήσιμο να εξηγούνται και, όπου είναι δυνατόν, να αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης.

Τι βοηθά τους γονείς

Ο στόχος δεν είναι να αποτρέψουν την ανεξαρτητοποίηση του εφήβου αλλά να τη συνοδεύσουν. Χρειάζεται να παραμένουν διαθέσιμοι χωρίς να απαιτούν συνεχή εξομολόγηση, να ακούν πριν δώσουν συμβουλές, να σέβονται ένα εύλογο επίπεδο ιδιωτικότητας και ταυτόχρονα να διατηρούν σταθερά όρια στα θέματα που αφορούν την ασφάλεια. Οι συγκρούσεις δεν είναι απαραίτητο να θεωρούνται αποτυχία της σχέσης. Ένας έφηβος μπορεί να διαφωνεί έντονα με τους γονείς του και παράλληλα να διατηρεί μαζί τους έναν ασφαλή και ουσιαστικό δεσμό.

Πότε η αλλαγή δεν είναι απλώς «εφηβεία»;

Οι μεταπτώσεις της διάθεσης, η ανάγκη για ιδιωτικότητα και ορισμένες συγκρούσεις είναι συνηθισμένες. Χρειάζεται όμως μεγαλύτερη προσοχή όταν παρατηρείται επίμονη και σημαντική μεταβολή στη λειτουργικότητα του εφήβου: έντονη κοινωνική απόσυρση, μεγάλη πτώση στη σχολική λειτουργία, σοβαρή διαταραχή ύπνου ή διατροφής, συστηματική χρήση ουσιών, ακραία επιθετικότητα, επαναλαμβανόμενες επικίνδυνες συμπεριφορές, αυτοτραυματισμοί ή σκέψεις θανάτου και αυτοκτονίας. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι σκόπιμο να ζητείται αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων. Η εφηβεία είναι περίοδος σημαντικών αναπτυξιακών δυνατοτήτων, αλλά και ηλικία κατά την οποία μπορεί να εμφανιστούν για πρώτη φορά αρκετές ψυχικές διαταραχές.

Όψιμη εφηβεία και μετάβαση στην ενήλικη ζωή

Προς το τέλος της εφηβείας πολλές από τις έντονες αναπτυξιακές διεργασίες των προηγούμενων χρόνων δεν εξαφανίζονται, αλλά αρχίζουν να αποκτούν μεγαλύτερη συνοχή. Η εικόνα του εαυτού γίνεται συνήθως πιο σταθερή, οι σχέσεις λιγότερο παρορμητικές και η σκέψη περισσότερο προσανατολισμένη στο μέλλον. Η ηλικία όμως από μόνη της δεν καθορίζει την ωριμότητα. Δύο νέοι της ίδιας ηλικίας μπορεί να βρίσκονται σε διαφορετικό σημείο ως προς την αυτονομία, τη συναισθηματική ανάπτυξη ή την ετοιμότητα να αναλάβουν ευθύνες. Η οικογένεια, οι εμπειρίες, η προσωπικότητα, το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον και οι ευκαιρίες που έχει κάθε νέος επηρεάζουν σημαντικά αυτή τη μετάβαση.

Μια πιο σταθερή αίσθηση ταυτότητας

Στα τελευταία χρόνια της εφηβείας ο νέος συνήθως αρχίζει να έχει σαφέστερη εικόνα για το ποιος είναι, τι θεωρεί σημαντικό και πού θέλει να κατευθυνθεί. Δεν χρειάζεται πλέον στον ίδιο βαθμό να αλλάζει τα ενδιαφέροντα ή τις απόψεις του προκειμένου να δοκιμάσει διαφορετικές ταυτότητες. Οι προσωπικές αξίες γίνονται περισσότερο δικές του και όχι απλώς κάτι που αποδέχεται ή απορρίπτει επειδή προέρχεται από τους γονείς. Ενδιαφέρον έχει ότι, μετά την έντονη αμφισβήτηση των προηγούμενων χρόνων, ορισμένες οικογενειακές ή πολιτισμικές αξίες μπορεί να αποκτήσουν ξανά σημασία, αυτή τη φορά ως συνειδητή επιλογή του ίδιου του νέου.

Η σχέση με τους γονείς αλλάζει

Οι συγκρούσεις με τους γονείς τείνουν να μειώνονται καθώς η ανεξαρτησία παύει να χρειάζεται να αποδεικνύεται συνεχώς. Ο νέος μπορεί να αναγνωρίζει ευκολότερα την οπτική των γονέων του, ακόμη και όταν διαφωνεί μαζί τους, ενώ αυξάνεται η δυνατότητα συμβιβασμού. Η σχέση αρχίζει σταδιακά να μετακινείται από το μοντέλο «γονέας–παιδί» προς μια σχέση μεταξύ ενηλίκων. Αυτό δεν συμβαίνει απότομα. Οι περισσότεροι νέοι εξακολουθούν να χρειάζονται πρακτική και συναισθηματική υποστήριξη, ακόμη και όταν ζουν μόνοι τους ή σπουδάζουν μακριά από την οικογένεια. Για τους γονείς, η αλλαγή αυτή σημαίνει ότι ο ρόλος τους γίνεται λιγότερο ελεγκτικός και περισσότερο συμβουλευτικός. Η συμβουλή παραμένει σημαντική, αλλά είναι περισσότερο αποτελεσματική όταν ο νέος γνωρίζει ότι μπορεί να τη ζητήσει χωρίς να φοβάται ότι κάποιος θα πάρει αυτόματα την απόφαση αντί γι’ αυτόν.

Περισσότερη σκέψη για το μέλλον

Στην όψιμη εφηβεία αυξάνεται συνήθως η δυνατότητα να συνδέονται οι σημερινές επιλογές με μελλοντικές συνέπειες. Οι σπουδές, η εργασία, η οικονομική ανεξαρτησία, ο τόπος κατοικίας και η κατεύθυνση της προσωπικής ζωής αποκτούν μεγαλύτερη σημασία. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι νέοι πρέπει να έχουν ήδη αποφασίσει τι θα κάνουν στη ζωή τους. Η αβεβαιότητα είναι συχνή και η αλλαγή κατεύθυνσης φυσιολογική. Σημαντικότερο αναπτυξιακό βήμα είναι η σταδιακή δυνατότητα να θέτουν στόχους, να σχεδιάζουν, να αναλαμβάνουν ευθύνη για τις επιλογές τους και να αναπροσαρμόζουν τα σχέδιά τους όταν οι συνθήκες αλλάζουν. Ο εγκέφαλος συνεχίζει να ωριμάζει και κατά τη νεαρή ενήλικη ζωή, ιδιαίτερα συστήματα που συμμετέχουν στον σχεδιασμό, στην αυτορρύθμιση και στη λήψη σύνθετων αποφάσεων. Επομένως, η ενηλικίωση στα 18 δεν σημαίνει ότι όλες οι αναπτυξιακές διεργασίες έχουν ολοκληρωθεί.

Συναισθηματική ωρίμανση

Για πολλούς νέους, οι ακραίες διακυμάνσεις της διάθεσης γίνονται λιγότερο έντονες. Αυξάνεται η δυνατότητα να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά τους, να περιμένουν πριν αντιδράσουν, να αντέχουν καλύτερα την απογοήτευση και να βλέπουν ένα πρόβλημα από περισσότερες από μία οπτικές. Αναπτύσσεται επίσης περισσότερο η ενσυναίσθηση. Ο νέος μπορεί να αντιλαμβάνεται ευκολότερα ότι οι ανάγκες και οι επιθυμίες του συνυπάρχουν με εκείνες των άλλων ανθρώπων και ότι οι σχέσεις απαιτούν αμοιβαιότητα και συμβιβασμό. Η συναισθηματική ωριμότητα όμως δεν ακολουθεί ευθεία γραμμή. Σε συνθήκες έντονου στρες, αποτυχίας, ερωτικής απογοήτευσης ή σημαντικών αλλαγών, ακόμη και ένας κατά τα άλλα ώριμος νέος μπορεί προσωρινά να αντιδράσει με πιο παρορμητικό ή εξαρτημένο τρόπο.

Φιλίες και συντροφικές σχέσεις

Οι φίλοι εξακολουθούν να είναι σημαντικοί, αλλά η κοινωνική ταυτότητα δεν εξαρτάται συνήθως τόσο από μία συγκεκριμένη ομάδα. Οι σχέσεις γίνονται περισσότερο επιλεκτικές και βασίζονται περισσότερο στην οικειότητα, την εμπιστοσύνη και την αμοιβαιότητα. Οι ερωτικές σχέσεις μπορούν επίσης να γίνουν πιο σταθερές και συναισθηματικά σύνθετες. Η δυνατότητα για εγγύτητα συνυπάρχει πλέον περισσότερο με την ανάγκη να διατηρεί ο καθένας την προσωπική του αυτονομία. Η εκμάθηση της συναίνεσης, του σεβασμού των ορίων και της ισοτιμίας στις σχέσεις παραμένει βασικό μέρος της ανάπτυξης.

Από την ελευθερία στην ευθύνη

Η αυτονομία δεν είναι μόνο η δυνατότητα να αποφασίζει κανείς μόνος του. Περιλαμβάνει και την ανάληψη των συνεπειών των αποφάσεων αυτών. Η διαχείριση χρημάτων, ο προγραμματισμός του χρόνου, η συνέπεια στις σπουδές ή στην εργασία, η φροντίδα της υγείας και η διατήρηση ασφαλών σχέσεων είναι δεξιότητες που χτίζονται σταδιακά. Οι γονείς μπορούν να βοηθούν περισσότερο όταν επιτρέπουν στον νέο να αναλαμβάνει πραγματική ευθύνη, ακόμη και όταν αυτό συνεπάγεται μικρά λάθη. Η συνεχής παρέμβαση σε κάθε δυσκολία μπορεί άθελά της να περιορίσει την ανάπτυξη αυτοπεποίθησης και ικανότητας επίλυσης προβλημάτων.

Η ανάγκη για τους γονείς δεν τελειώνει στα 18

Ένας νέος που γίνεται πιο ανεξάρτητος δεν σημαίνει ότι απομακρύνεται συναισθηματικά από την οικογένειά του. Συχνά, όταν η ανάγκη να αγωνιστεί για την αυτονομία μειώνεται, μπορεί να αναπτυχθεί μια νέα, περισσότερο ισότιμη σχέση με τους γονείς. Χρήσιμο είναι οι γονείς να μετακινούνται σταδιακά από το «θα σου πω τι πρέπει να κάνεις» στο «αν θέλεις, μπορούμε να το σκεφτούμε μαζί». Η παρουσία, η αποδοχή και το πραγματικό ενδιαφέρον εξακολουθούν να έχουν μεγάλη σημασία.

Πότε χρειάζεται βοήθεια;

Ορισμένες δυσκολίες αποτελούν αναμενόμενο μέρος της μετάβασης στην ενήλικη ζωή. Δεν είναι όμως σκόπιμο να αποδίδονται όλα στην ηλικία. Επίμονη κατάθλιψη ή έντονο άγχος, σοβαρή κοινωνική απόσυρση, αδυναμία συνέχισης σπουδών ή εργασίας λόγω ψυχολογικών δυσκολιών, σοβαρή διαταραχή ύπνου ή πρόσληψης τροφής, προβληματική χρήση ουσιών, αυτοτραυματισμοί, αυτοκτονικές σκέψεις ή σημαντικές και ανεξήγητες μεταβολές στη συμπεριφορά χρειάζονται επαγγελματική εκτίμηση. Η εφηβεία δεν είναι απλώς μια περίοδος που πρέπει να «περάσει». Είναι μια σημαντική φάση ανάπτυξης, κατά την οποία ο νέος αποκτά σταδιακά τις δεξιότητες, τις σχέσεις και την αίσθηση ταυτότητας που θα αποτελέσουν τη βάση της ενήλικης ζωής. Η ασφαλής σχέση με τους γονείς και τους άλλους σημαντικούς ενήλικες παραμένει σημαντικό στήριγμα σε όλη αυτή τη διαδρομή.