Η προσχολική ηλικία είναι μια περίοδος μεγάλης ανάπτυξης της φαντασίας, της γλώσσας, της αυτονομίας και της κοινωνικής ζωής. Το παιδί δεν περιορίζεται πλέον τόσο στην άμεση εμπειρία. Μπορεί να φανταστεί, να αφηγηθεί, να υποδυθεί ρόλους, να οργανώσει απλά σχέδια και να προσπαθήσει να καταλάβει γιατί συμβαίνουν τα πράγματα. Ταυτόχρονα προσπαθεί να ισορροπήσει δύο ανάγκες που συχνά συγκρούονται: εξακολουθεί να χρειάζεται σημαντικά τους γονείς του, αλλά θέλει όλο και περισσότερο να κάνει πράγματα μόνο του. Η ισορροπία ανάμεσα στη γονεϊκή υποστήριξη και στην αυξανόμενη αυτονομία αποτελεί κεντρικό χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου.

Η φαντασία αποκτά κεντρικό ρόλο

Στην προσχολική ηλικία το συμβολικό παιχνίδι γίνεται πολύ πιο σύνθετο. Τα παιδιά παίζουν «σπίτι», «γιατρό», «σχολείο», υπερήρωες ή δημιουργούν ολόκληρες ιστορίες με παιχνίδια και αντικείμενα. Οι φανταστικοί φίλοι μπορεί επίσης να εμφανιστούν και, από μόνοι τους, αποτελούν φυσιολογική εκδήλωση της αναπτυσσόμενης φαντασίας. Το παιδί μπορεί να μιλά για έναν φανταστικό φίλο σαν να είναι πραγματικό πρόσωπο και να τον εντάσσει στις δραστηριότητες της οικογένειας. Αυτό δεν πρέπει να συγχέεται αυτόματα με ψευδαισθήσεις ή ψυχωτική εμπειρία. Η μαγική σκέψη επίσης είναι συχνή. Το παιδί μπορεί να πιστεύει ότι οι σκέψεις του επηρεάζουν γεγονότα ή να δίνει ανθρώπινες ιδιότητες σε αντικείμενα και φανταστικές μορφές. Σταδιακά, καθώς πλησιάζει τη σχολική ηλικία, αρχίζει να αναζητά περισσότερο λογικές και αιτιώδεις εξηγήσεις.

Η ηλικία του «γιατί;»

Το παιδί προσπαθεί να δημιουργήσει ένα συνεκτικό μοντέλο του κόσμου. Για αυτό μπορεί να ρωτά αδιάκοπα: «Γιατί βρέχει;» «Γιατί πρέπει να κοιμηθώ;» «Πού πηγαίνει ο ήλιος;» Οι ερωτήσεις αυτές δεν αποτελούν απλώς περιέργεια. Είναι μέρος της ανάπτυξης της αιτιώδους σκέψης και της προσπάθειας να οργανώσει τις εμπειρίες του. Η ικανότητα σχεδιασμού και επίλυσης προβλημάτων επίσης βελτιώνεται. Συχνά το παιδί μιλά μόνο του ενώ προσπαθεί να ολοκληρώσει κάτι, «τώρα βάζω αυτό εδώ και μετά εκείνο», χρησιμοποιώντας τη γλώσσα για να καθοδηγήσει τη δική του συμπεριφορά. Αυτή η λεγόμενη ιδιωτική ομιλία αποτελεί φυσιολογικό εργαλείο αυτορρύθμισης.

Η γλώσσα γίνεται πολύ πιο σύνθετη

Από τις σύντομες φράσεις των πρώτων χρόνων, το παιδί περνά σταδιακά σε μεγαλύτερες και γραμματικά πιο σύνθετες προτάσεις. Μπορεί να αφηγείται κάτι που συνέβη, να περιγράφει πρόσωπα και γεγονότα, να κάνει ερωτήσεις και να διατηρεί μεγαλύτερες συνομιλίες. Προς το τέλος της προσχολικής ηλικίας τα περισσότερα παιδιά μπορούν να αφηγηθούν βασικά στοιχεία μιας ιστορίας και να ζητήσουν διευκρινίσεις όταν δεν καταλαβαίνουν κάτι. Εμφανίζονται επίσης πρώιμες δεξιότητες γραμματισμού και αριθμητικής, αν και αυτές επηρεάζονται έντονα από τις εμπειρίες, το οικογενειακό και εκπαιδευτικό περιβάλλον και την κουλτούρα.

Από την έκρηξη θυμού στις λέξεις

Οι εκρήξεις θυμού και η σωματική επιθετικότητα που είναι συχνότερες στις μικρότερες ηλικίες συνήθως αρχίζουν να μειώνονται. Το παιδί αποκτά περισσότερες λέξεις για να περιγράψει αυτό που θέλει και αισθάνεται και αναπτύσσει σταδιακά καλύτερο αυτοέλεγχο. Ένα τρίχρονο μπορεί να αντιδράσει στη ματαίωση ουρλιάζοντας ή χτυπώντας. Ένα πεντάχρονο είναι περισσότερο πιθανό να μπορέσει να πει ότι θυμώνει, να ζητήσει βοήθεια ή να διαπραγματευτεί, χωρίς βέβαια αυτό να συμβαίνει πάντοτε. Οι έντονες εκρήξεις και η σωματική επιθετικότητα αναμένεται γενικά να μειώνονται σημαντικά προς το τέλος της προσχολικής περιόδου.

Το παιδί κατανοεί καλύτερα τα συναισθήματα

Η συναισθηματική κατανόηση γίνεται πιο σύνθετη. Το παιδί μπορεί να αναγνωρίζει βασικά συναισθήματα στους άλλους, να καταλαβαίνει περισσότερο γιατί κάποιος είναι λυπημένος ή θυμωμένος και να προσπαθεί να τον παρηγορήσει. Παράλληλα μαθαίνει τους κοινωνικούς κανόνες έκφρασης του συναισθήματος: ότι δεν εκφράζουμε κάθε συναίσθημα με τον ίδιο τρόπο σε κάθε περίσταση. Αυτοί οι κανόνες επηρεάζονται σημαντικά από την οικογένεια και την κουλτούρα.

Οι πρώτες φιλίες

Οι σχέσεις με άλλα παιδιά αποκτούν μεγαλύτερη σημασία. Το παιχνίδι γίνεται περισσότερο συνεργατικό και το παιδί αρχίζει να δημιουργεί φιλίες. Στην αρχή μπορεί να περιγράφει έναν φίλο κυρίως με βάση αυτό που κάνει ή την εμφάνισή του. Προς το τέλος της προσχολικής ηλικίας μπορεί να μιλήσει περισσότερο για χαρακτηριστικά: «είναι αστείος», «είναι καλός μαζί μου», «παίζουμε μαζί». Αυτό αντανακλά τη σταδιακή κατανόηση ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν δικά τους συναισθήματα, σκέψεις και χαρακτηριστικά.

Κανόνες και αρχή της ηθικής κατανόησης

Το παιδί αρχίζει να διαμορφώνει πιο σταθερές αντιλήψεις σχετικά με το «σωστό» και το «λάθος». Αρχικά η ηθική σκέψη βασίζεται πολύ στους κανόνες των ενηλίκων και στις συνέπειες μιας πράξης. Με τον χρόνο αρχίζει να λαμβάνει περισσότερο υπόψη του το πώς αισθάνεται ο άλλος. Το παράδειγμα των γονέων, των εκπαιδευτικών και των συνομηλίκων έχει μεγάλη σημασία για το πώς διαμορφώνονται αυτές οι αντιλήψεις.

Αυτονομία στην καθημερινή ζωή

Η προσχολική ηλικία φέρνει σημαντικά βήματα αυτοεξυπηρέτησης. Τα παιδιά γίνονται περισσότερο ικανά να φάνε μόνα τους, να ντυθούν με κάποια βοήθεια, να χρησιμοποιούν την τουαλέτα και να αναλάβουν απλές καθημερινές ευθύνες. Οι γονείς συχνά βοηθούν περισσότερο όταν επιτρέπουν στο παιδί να δοκιμάζει μόνο του, ακόμη κι αν αυτό χρειάζεται περισσότερο χρόνο ή δεν γίνεται τέλεια.

Περιέργεια για το σώμα

Η αυξανόμενη αυτογνωσία συνοδεύεται συχνά από ενδιαφέρον για το σώμα και τις διαφορές ανάμεσα στους ανθρώπους. Τα παιδιά μπορεί να ρωτούν για τα γεννητικά όργανα, να αγγίζουν το σώμα τους ή να δείχνουν περιέργεια για το σώμα άλλων παιδιών. Ένας βαθμός τέτοιας περιέργειας μπορεί να αποτελεί μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης. Συμπεριφορές όμως που περιλαμβάνουν εξαναγκασμό, σημαντική διαφορά ισχύος ή ηλικίας, επίμονη σεξουαλική επιθετικότητα ή σαφή μίμηση ενήλικων σεξουαλικών πράξεων χρειάζονται διαφορετική αξιολόγηση.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;

Στην προσχολική ηλικία βοηθά ιδιαίτερα να:

• δίνουν χώρο στο φανταστικό και συμβολικό παιχνίδι,

• διαβάζουν και συζητούν ιστορίες,

• απαντούν στις ερωτήσεις με απλές και ειλικρινείς εξηγήσεις,

• διδάσκουν λέξεις για τα συναισθήματα,

• προσφέρουν μικρές επιλογές που ενισχύουν την αυτονομία,

• θέτουν λίγους, σαφείς και σταθερούς κανόνες,

• ενισχύουν τη συνεργασία αντί να εστιάζουν μόνο στην ανεπιθύμητη συμπεριφορά,

• δημιουργούν ευκαιρίες για παιχνίδι με άλλα παιδιά,

• επιτρέπουν σταδιακά μεγαλύτερη αυτοεξυπηρέτηση.

Πότε χρειάζεται αξιολόγηση;

Χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή όταν υπάρχει επίμονη και σημαντική δυσκολία στην ανάπτυξη της γλώσσας, στη συμβολική ή κοινωνική αλληλεπίδραση, στην κατανόηση απλών οδηγιών, στην αυτοεξυπηρέτηση ή στην προσαρμογή στις καθημερινές απαιτήσεις. Αν οι εκρήξεις, η επιθετικότητα ή οι δυσκολίες συμπεριφοράς παραμένουν πολύ έντονες καθώς το παιδί πλησιάζει τη σχολική ηλικία και επηρεάζουν σημαντικά την οικογένεια ή το νηπιαγωγείο, είναι επίσης χρήσιμο να διερευνηθούν περισσότερο. Το ίδιο ισχύει όταν ένας γονέας ή εκπαιδευτικός παρατηρεί ότι το παιδί δεν προχωρά σε έναν ή περισσότερους βασικούς αναπτυξιακούς τομείς. Η έγκαιρη εκτίμηση είναι προτιμότερη από την παρατεταμένη αναμονή όταν η ανησυχία είναι ουσιαστική.