Όλα τα παιδιά και οι έφηβοι μπορεί να αισθανθούν κατά καιρούς λύπη, απογοήτευση ή στενοχώρια. Μπορεί να υπάρξουν περίοδοι κατά τις οποίες είναι περισσότερο ευερέθιστα, αποσύρονται ή δεν έχουν την ίδια διάθεση για δραστηριότητες. Αυτές οι μεταβολές αποτελούν συχνά μέρος της φυσιολογικής ζωής και δεν σημαίνουν από μόνες τους ότι υπάρχει κατάθλιψη. Η κατάθλιψη είναι κάτι διαφορετικό. Πρόκειται για μια κατάσταση στην οποία η θλίψη, η ευερεθιστότητα ή η απώλεια ενδιαφέροντος και ευχαρίστησης επιμένουν και συνοδεύονται από άλλες αλλαγές στη σκέψη, στο σώμα και στη συμπεριφορά, επηρεάζοντας ουσιαστικά την καθημερινή λειτουργία του παιδιού ή του εφήβου. Η κατάθλιψη μπορεί να εμφανιστεί τόσο στην παιδική όσο και στην εφηβική ηλικία.

Η κατάθλιψη δεν φαίνεται πάντα σαν θλίψη

Στους ενήλικες έχουμε συχνά την εικόνα ενός ανθρώπου που είναι εμφανώς λυπημένος. Στα παιδιά και ιδιαίτερα στους εφήβους, όμως, η κατάθλιψη μπορεί να εκδηλώνεται και με έντονη ή επίμονη ευερεθιστότητα. Ένας έφηβος μπορεί να φαίνεται περισσότερο θυμωμένος παρά θλιμμένος, να εκνευρίζεται εύκολα, να συγκρούεται με την οικογένεια ή να απομονώνεται στο δωμάτιό του. Ένα μικρότερο παιδί μπορεί να μην μπορεί να περιγράψει ότι αισθάνεται «κατάθλιψη» και να εκφράζει τη δυσφορία του μέσα από το σώμα, τη συμπεριφορά ή το παιχνίδι. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η κατάθλιψη στην παιδική και εφηβική ηλικία μπορεί μερικές φορές να μην αναγνωρίζεται έγκαιρα.

Ποια συμπτώματα μπορεί να εμφανίζονται;

Η εικόνα δεν είναι ίδια σε όλα τα παιδιά. Μπορεί να παρατηρούνται:

• επίμονη θλίψη, κλάμα ή ευερεθιστότητα,
• μειωμένο ενδιαφέρον ή ευχαρίστηση για πράγματα που προηγουμένως άρεσαν στο παιδί,
• απομάκρυνση από φίλους και δραστηριότητες,
• σημαντική αλλαγή στην όρεξη ή στο βάρος,
• δυσκολία στον ύπνο ή, αντίθετα, υπερβολικός ύπνος,
• κόπωση και μειωμένη ενεργητικότητα,
• δυσκολία συγκέντρωσης ή λήψης αποφάσεων,
• μείωση της σχολικής επίδοσης ή αδιαφορία για το σχολείο,
• έντονη αυτοκριτική, ενοχή ή αίσθημα αναξιότητας,
• απαισιοδοξία και αίσθημα ότι τα πράγματα δεν πρόκειται να βελτιωθούν,
• σκέψεις γύρω από τον θάνατο, αυτοτραυματισμός ή αυτοκτονικές σκέψεις.

Δεν χρειάζεται να υπάρχουν όλα αυτά τα συμπτώματα. Αυτό που έχει σημασία είναι η συνολική εικόνα, η διάρκεια, η ένταση και ο βαθμός στον οποίο έχει αλλάξει η καθημερινή ζωή του παιδιού.

Στα μικρότερα παιδιά μπορεί να κυριαρχούν τα σωματικά ενοχλήματα

Τα μικρότερα παιδιά μπορεί να δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν και να περιγράψουν τα συναισθήματά τους. Μερικές φορές εμφανίζουν επαναλαμβανόμενους πονοκεφάλους, κοιλιακούς πόνους, κόπωση ή άλλα σωματικά ενοχλήματα, χωρίς να είναι εμφανές αρχικά ότι πίσω από αυτά υπάρχει σημαντική συναισθηματική δυσφορία. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα σωματικά συμπτώματα πρέπει να θεωρούνται αυτομάτως «ψυχολογικά». Χρειάζεται να αξιολογούνται κατάλληλα, ιδιαίτερα όταν είναι νέα, έντονα ή επίμονα.

Στους εφήβους η αλλαγή μπορεί να φαίνεται διαφορετικά

Η εφηβεία συνοδεύεται φυσιολογικά από μεγαλύτερη ανάγκη για ιδιωτικότητα, περισσότερη σημασία στις σχέσεις με συνομηλίκους και ορισμένες μεταπτώσεις της διάθεσης. Επομένως, δεν αποτελεί κάθε κλείσιμο της πόρτας του δωματίου ή κάθε έντονη διαφωνία ένδειξη κατάθλιψης. Χρειάζεται όμως μεγαλύτερη προσοχή όταν βλέπουμε σαφή και επίμονη αλλαγή σε σχέση με τον συνηθισμένο τρόπο λειτουργίας του εφήβου: όταν σταματά να βλέπει φίλους, εγκαταλείπει πράγματα που τον ενδιέφεραν, πέφτει σημαντικά η σχολική του λειτουργία, κοιμάται σχεδόν όλη την ημέρα ή πολύ λίγο, εμφανίζει έντονη αυτοϋποτίμηση ή φαίνεται ότι τίποτε πλέον δεν του προκαλεί ενδιαφέρον ή ευχαρίστηση. Σε ορισμένους εφήβους μπορεί επίσης να εμφανιστεί χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών ως ένας δυσλειτουργικός τρόπος διαχείρισης των δυσάρεστων συναισθημάτων.

Γιατί εμφανίζεται κατάθλιψη;

Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία. Η κατάθλιψη συνήθως προκύπτει από την αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών, οικογενειακών και κοινωνικών παραγόντων. Μπορεί να υπάρχει οικογενειακή ευαλωτότητα, ενώ σημαντικές απώλειες, χρόνιο στρες, δυσκολίες στις οικογενειακές ή κοινωνικές σχέσεις, εκφοβισμός και άλλες αντίξοες εμπειρίες μπορεί να συμβάλλουν στην εμφάνιση ή στην επιδείνωση των συμπτωμάτων. Άλλες ψυχικές ή αναπτυξιακές δυσκολίες, όπως αγχώδεις διαταραχές, προβλήματα προσοχής ή συμπεριφοράς και μαθησιακές δυσκολίες, μπορεί επίσης να συνυπάρχουν. Η παρουσία ενός στρεσογόνου γεγονότος δεν σημαίνει ότι η κατάθλιψη είναι απλώς μια «φυσιολογική αντίδραση» που δεν χρειάζεται αντιμετώπιση. Αν τα συμπτώματα είναι σοβαρά, επίμονα και επηρεάζουν τη λειτουργικότητα, χρειάζεται αξιολόγηση ανεξάρτητα από το αν γνωρίζουμε τι τα πυροδότησε.

«Έχει λόγους να είναι στενοχωρημένος/η» δεν σημαίνει ότι δεν έχει κατάθλιψη

Ένα συχνό λάθος είναι να θεωρούμε ότι κατάθλιψη υπάρχει μόνο όταν δεν βρίσκουμε εξήγηση για τη θλίψη. Στην πραγματικότητα, μια καταθλιπτική διαταραχή μπορεί να εμφανιστεί μετά από πραγματικές δυσκολίες, απώλειες ή σημαντικές αλλαγές στη ζωή. Το ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο «έχει λόγο να αισθάνεται έτσι;», αλλά και «πόσο έντονο είναι αυτό που βιώνει, πόσο διαρκεί και πόσο έχει επηρεάσει τη ζωή του;»

Πώς μπορούν οι γονείς να μιλήσουν στο παιδί;

Όταν οι γονείς παρατηρούν σημαντική αλλαγή, είναι χρήσιμο να ανοίξουν τη συζήτηση με απλό και άμεσο τρόπο: «Σε βλέπω τον τελευταίο καιρό πολύ πεσμένο και απομονωμένο. Θέλω να καταλάβω πώς είσαι.» ή: «Έχω παρατηρήσει ότι δεν σε ενδιαφέρουν πράγματα που παλιότερα σου άρεσαν. Συμβαίνει κάτι που σε δυσκολεύει;» Χρειάζεται περισσότερο ακρόαση παρά άμεση προσπάθεια επίλυσης του προβλήματος. Φράσεις όπως «έχεις τα πάντα, γιατί είσαι στενοχωρημένος;», «μην το σκέφτεσαι» ή «στην ηλικία σου δεν έχεις προβλήματα» μπορεί να κάνουν το παιδί να αισθανθεί ότι δεν γίνεται κατανοητό.

Πότε χρειάζεται άμεση βοήθεια;

Άμεση αξιολόγηση χρειάζεται όταν το παιδί ή ο έφηβος:

• αναφέρει ότι θέλει να πεθάνει ή να αυτοκτονήσει,
• έχει συγκεκριμένο σχέδιο αυτοκτονίας,
• έχει προχωρήσει σε αυτοκτονική απόπειρα ή σοβαρό αυτοτραυματισμό,
• δεν μπορεί να διατηρηθεί με ασφάλεια στο σπίτι,
• παρουσιάζει σοβαρή αποδιοργάνωση ή απώλεια επαφής με την πραγματικότητα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι σωστό να περιμένουμε ένα προγραμματισμένο ραντεβού ή να θεωρήσουμε ότι οι δηλώσεις γίνονται απλώς «για να τραβήξει την προσοχή». Χρειάζεται άμεση εκτίμηση από υπηρεσία επείγουσας ψυχικής ή ιατρικής φροντίδας.

Τι περιλαμβάνει η αξιολόγηση;

Η διάγνωση δεν βασίζεται σε ένα ερωτηματολόγιο ή σε ένα μόνο σύμπτωμα. Χρειάζεται συνολική εκτίμηση του παιδιού ή του εφήβου. Διερευνώνται η διάθεση, η απώλεια ενδιαφέροντος, ο ύπνος, η όρεξη, η ενεργητικότητα, η συγκέντρωση, η αυτοεκτίμηση, οι σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονίας και η επίδραση των συμπτωμάτων στη λειτουργικότητα. Παράλληλα αξιολογούνται το αναπτυξιακό και ιατρικό ιστορικό, η οικογενειακή κατάσταση, οι σχέσεις, η σχολική λειτουργία, πιθανές τραυματικές εμπειρίες, η χρήση ουσιών και άλλες ψυχικές ή νευροαναπτυξιακές δυσκολίες. Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες υπογραμμίζουν ότι η αξιολόγηση πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του θεραπευτικού σχεδιασμού. Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης να διερευνηθεί αν έχουν υπάρξει στο παρελθόν περίοδοι ασυνήθιστα αυξημένης διάθεσης ή ενεργητικότητας, πολύ μειωμένης ανάγκης για ύπνο ή άλλων συμπτωμάτων που θα μπορούσαν να υποδηλώνουν διαφορετική διαταραχή της διάθεσης.

Μπορεί η κατάθλιψη να αντιμετωπιστεί;

Ναι. Υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπείες για την κατάθλιψη στα παιδιά και στους εφήβους. Η επιλογή εξαρτάται από την ηλικία, τη βαρύτητα και τη διάρκεια των συμπτωμάτων, τον βαθμό λειτουργικής επιβάρυνσης, τις συνυπάρχουσες δυσκολίες και τις ανάγκες του συγκεκριμένου παιδιού. Η θεραπεία δεν είναι ίδια για όλους. Σε ορισμένα παιδιά μπορεί να είναι αρκετή μια ψυχολογική παρέμβαση και η στενή παρακολούθηση. Σε άλλα, ιδιαίτερα όταν η κατάθλιψη είναι μέτρια ή σοβαρή, μπορεί να χρειάζεται συνδυασμός παρεμβάσεων.

Ψυχοθεραπεία

Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία και η διαπροσωπική ψυχοθεραπεία, αλλά και η βραχεία ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία όπως και η θεραπεία οικογένειας, είναι μεταξύ των ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων με τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητα στην κατάθλιψη των νέων. Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει το παιδί ή τον έφηβο να κατανοήσει καλύτερα τη σχέση ανάμεσα στις σκέψεις, στα συναισθήματα και στη συμπεριφορά του, να αντιμετωπίσει την απόσυρση και την αδράνεια, να αναπτύξει αποτελεσματικότερους τρόπους επίλυσης προβλημάτων και να επεξεργαστεί δυσκολίες στις σημαντικές σχέσεις του. Η συμμετοχή της οικογένειας μπορεί επίσης να έχει σημαντικό ρόλο, ανάλογα με την ηλικία και τις ανάγκες του παιδιού.

Φαρμακευτική θεραπεία

Σε ορισμένα παιδιά και εφήβους με μέτρια ή σοβαρή κατάθλιψη μπορεί να ενδείκνυται και αντικαταθλιπτική φαρμακευτική αγωγή, συνήθως στο πλαίσιο ενός συνολικού θεραπευτικού σχεδίου. Η απόφαση πρέπει να βασίζεται σε εξατομικευμένη εκτίμηση των πιθανών οφελών και κινδύνων και να συνοδεύεται από συστηματική παρακολούθηση.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς στην καθημερινότητα;

Οι γονείς δεν μπορούν να θεραπεύσουν μόνοι τους την κατάθλιψη, αλλά μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό μέρος της υποστήριξης. Βοηθά να διατηρούν ανοιχτή επικοινωνία χωρίς συνεχή πίεση για συζήτηση, να ενθαρρύνουν μια σχετικά σταθερή καθημερινή ρουτίνα, τον ύπνο, τη σωματική δραστηριότητα και τη σταδιακή επιστροφή σε κοινωνικές και ευχάριστες δραστηριότητες. Παράλληλα είναι σημαντικό να αποφεύγουν να ερμηνεύουν την κόπωση, την απόσυρση ή τη μειωμένη πρωτοβουλία απλώς ως «τεμπελιά». Η υποστήριξη δεν σημαίνει ότι καταργούνται όλες οι απαιτήσεις από το παιδί. Συχνά χρειάζεται μια ισορροπία: προσωρινή προσαρμογή των απαιτήσεων όταν τα συμπτώματα είναι έντονα, αλλά ταυτόχρονα σταδιακή ενθάρρυνση να διατηρούνται οι καθημερινές δραστηριότητες και οι σχέσεις.

Ο ρόλος του σχολείου

Η κατάθλιψη μπορεί να επηρεάσει τη συγκέντρωση, τη μνήμη, την ενεργητικότητα, την παρακίνηση και την παρουσία στο σχολείο. Μια ξαφνική πτώση στη σχολική επίδοση μπορεί επομένως να αποτελεί συνέπεια της δυσκολίας και όχι απλώς έλλειψη προσπάθειας. Όταν υπάρχει σημαντική επίδραση στη σχολική λειτουργία, μπορεί να είναι χρήσιμη, με κατάλληλη συνεννόηση και σεβασμό στην ιδιωτικότητα του παιδιού, η συνεργασία με το σχολείο ώστε να υπάρξει προσωρινή υποστήριξη ή προσαρμογή ορισμένων απαιτήσεων. Η συνεργασία οικογένειας, θεραπευτών και σχολείου μπορεί να αποτελεί μέρος ενός ολοκληρωμένου θεραπευτικού σχεδίου.

Η κατάθλιψη δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα

Ένα παιδί με κατάθλιψη δεν μπορεί απλώς να αποφασίσει ότι «από αύριο θα είναι καλά». Η μειωμένη ενεργητικότητα, η απόσυρση, η απώλεια ενδιαφέροντος και η απαισιοδοξία αποτελούν μέρος της ίδιας της δυσκολίας. Παράλληλα, η διάγνωση της κατάθλιψης δεν πρέπει να μετατρέπεται σε ταυτότητα. Το παιδί δεν είναι «καταθλιπτικό παιδί». Είναι ένα παιδί ή ένας έφηβος που περνά μια περίοδο κατάθλιψης και χρειάζεται κατάλληλη θεραπεία και υποστήριξη. Η κατάθλιψη στην παιδική και εφηβική ηλικία είναι σοβαρή αλλά αντιμετωπίσιμη κατάσταση. Η έγκαιρη αναγνώριση έχει σημασία, ιδιαίτερα όταν η αλλαγή είναι επίμονη, η καθημερινή λειτουργία επιδεινώνεται ή εμφανίζονται σκέψεις αυτοτραυματισμού και αυτοκτονίας.