Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν σημαντικό μέρος της καθημερινότητας πολλών παιδιών και ιδιαίτερα των εφήβων. Μέσα από αυτά μπορούν να επικοινωνούν με φίλους, να εκφράζονται, να βρίσκουν κοινότητες με κοινά ενδιαφέροντα και να έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες και δημιουργικό περιεχόμενο. Η χρήση τους όμως δεν είναι ουδέτερη. Ανάλογα με την ηλικία, το περιεχόμενο, τη διάρκεια, τον τρόπο χρήσης και την ευαλωτότητα κάθε παιδιού, μπορεί να επηρεάζει τη διάθεση, την αυτοεκτίμηση, την εικόνα σώματος, τον ύπνο, τις σχέσεις και την καθημερινή λειτουργικότητα. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πόση ώρα περνά ένας νέος στα κοινωνικά δίκτυα, αλλά κυρίως τι βλέπει, τι κάνει, πώς αισθάνεται μετά τη χρήση και τι αρχίζει να παραμελεί εξαιτίας της.

Γιατί τα κοινωνικά δίκτυα είναι τόσο σημαντικά για τους εφήβους;

Στην εφηβεία η αποδοχή από τους συνομηλίκους, η κοινωνική εικόνα και η διαμόρφωση της ταυτότητας αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Τα κοινωνικά δίκτυα μεταφέρουν μεγάλο μέρος αυτών των διαδικασιών στο διαδίκτυο. Ένας έφηβος μπορεί να χρησιμοποιεί τις πλατφόρμες για να διατηρεί φιλίες, να γνωρίζει τι συμβαίνει στην παρέα του, να παρουσιάζει πλευρές του εαυτού του και να λαμβάνει άμεση ανατροφοδότηση μέσα από σχόλια, αντιδράσεις, προβολές και αριθμούς ακολούθων. Αυτό μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση σύνδεσης, αλλά μπορεί επίσης να κάνει την κοινωνική αξιολόγηση περισσότερο συνεχή και δύσκολο να αποφευχθεί.

Κοινωνική σύγκριση και αυτοεκτίμηση

Στα κοινωνικά δίκτυα οι άνθρωποι συνήθως παρουσιάζουν επιλεγμένες στιγμές της ζωής τους και όχι την πλήρη καθημερινότητά τους. Οι εικόνες μπορεί επίσης να έχουν υποστεί επεξεργασία ή να δημιουργούν μια εξιδανικευμένη εικόνα εμφάνισης, επιτυχίας και τρόπου ζωής. Ένας έφηβος μπορεί έτσι να συγκρίνει την πραγματική του ζωή με την προσεκτικά επιλεγμένη εικόνα των άλλων. Η συνεχής κοινωνική σύγκριση μπορεί σε ορισμένους νέους να συνδέεται με αίσθημα ανεπάρκειας, χαμηλότερη αυτοεκτίμηση, δυσαρέσκεια με τη ζωή ή αυξημένο άγχος σχετικά με το πώς τους βλέπουν οι άλλοι. Ιδιαίτερη σημασία έχει όχι μόνο η έκθεση στο περιεχόμενο αλλά και ο τρόπος με τον οποίο ο συγκεκριμένος νέος το ερμηνεύει.

Εικόνα σώματος

Το περιεχόμενο που εστιάζει στην εμφάνιση, στο βάρος, στη γυμναστική ή στην «ιδανική» εικόνα σώματος μπορεί να επηρεάσει ιδιαίτερα ευάλωτους εφήβους. Φωτογραφίες με φίλτρα, επεξεργασμένες εικόνες και περιεχόμενο από άτομα που παρουσιάζουν μη ρεαλιστικά πρότυπα μπορεί να ενισχύουν την πεποίθηση ότι η αξία ενός ατόμου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την εμφάνισή του. Σε ορισμένους νέους αυτό μπορεί να συνδέεται με έντονη δυσαρέσκεια για το σώμα, υπερβολική ενασχόληση με το βάρος ή την εμφάνιση και ανθυγιεινές συμπεριφορές διατροφής ή άσκησης. Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν συζητώντας για τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνται οι εικόνες που εμφανίζονται στο διαδίκτυο και ενισχύοντας μια ευρύτερη αντίληψη της αξίας του παιδιού πέρα από την εμφάνιση.

Διάθεση, άγχος και μοναξιά

Η σχέση ανάμεσα στα κοινωνικά δίκτυα και την ψυχική υγεία είναι σύνθετη. Για ορισμένους νέους η διαδικτυακή επικοινωνία μπορεί να μειώνει τη μοναξιά, να ενισχύει τις σχέσεις και να προσφέρει υποστήριξη. Για άλλους, η πολύ έντονη ή δυσλειτουργική χρήση μπορεί να συνδέεται με περισσότερο άγχος, χαμηλότερη διάθεση, μοναξιά ή αίσθηση αποκλεισμού. Σημασία έχει αν η χρήση είναι κυρίως ενεργητική και κοινωνική ή αν αποτελεί ώρες παθητικής παρακολούθησης και σύγκρισης. Σημασία έχει επίσης αν τα κοινωνικά δίκτυα συμπληρώνουν τις πραγματικές σχέσεις ή αρχίζουν να τις αντικαθιστούν.

Ο φόβος ότι «χάνω κάτι»

Πολλοί έφηβοι αισθάνονται ότι πρέπει να ελέγχουν συνεχώς τι κάνουν οι φίλοι τους, τι συζητείται στις ομαδικές συνομιλίες ή αν έχουν λάβει κάποιο μήνυμα. Ο φόβος ότι μπορεί να μένουν έξω από σημαντικά γεγονότα ή συζητήσεις μπορεί να οδηγήσει σε συνεχή έλεγχο του κινητού, ακόμη και κατά τη διάρκεια του φαγητού, του διαβάσματος ή της νύχτας. Αυτό μπορεί να δυσκολεύει τη συγκέντρωση και την ικανότητα του νέου να αποσυνδέεται πραγματικά από το κοινωνικό περιβάλλον.

Κοινωνικά δίκτυα και ύπνος

Η χρήση κοινωνικών δικτύων αργά το βράδυ είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους η ψηφιακή ζωή μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο. Ο έφηβος μπορεί να καθυστερεί την ώρα που κοιμάται, να ξυπνά για να ελέγξει ειδοποιήσεις ή να δυσκολεύεται να αποσυνδεθεί από μια συνεχιζόμενη συνομιλία. Ο ανεπαρκής ύπνος μπορεί στη συνέχεια να επηρεάζει τη διάθεση, την προσοχή, τη σχολική επίδοση και την ικανότητα ρύθμισης των συναισθημάτων. Για τον λόγο αυτό, η προστασία του ύπνου αποτελεί βασικό μέρος της υγιούς χρήσης των κοινωνικών δικτύων.

Διαδικτυακός εκφοβισμός

Ο διαδικτυακός εκφοβισμός μπορεί να περιλαμβάνει προσβλητικά μηνύματα, δημόσιο εξευτελισμό, διάδοση φημών, αποκλεισμό από διαδικτυακές ομάδες, δημιουργία ψεύτικων λογαριασμών ή δημοσίευση φωτογραφιών και προσωπικών πληροφοριών χωρίς συναίνεση. Σε αντίθεση με τον εκφοβισμό που συμβαίνει μόνο σε έναν συγκεκριμένο χώρο, ο διαδικτυακός εκφοβισμός μπορεί να ακολουθεί το παιδί και στο σπίτι και να είναι ορατός σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Ένα παιδί που υφίσταται διαδικτυακό εκφοβισμό μπορεί να γίνει πιο απομονωμένο, αγχωμένο ή θλιμμένο, να αποφεύγει το σχολείο ή να εμφανίζει σημαντική αλλαγή στη χρήση του κινητού και των κοινωνικών δικτύων. Οι γονείς χρειάζεται να ακούν χωρίς να κατηγορούν το παιδί και να αποφεύγουν ως πρώτη αντίδραση την πλήρη αφαίρεση της πρόσβασης στο διαδίκτυο, καθώς αυτό μπορεί να αποθαρρύνει μελλοντικές αποκαλύψεις.

Ιδιωτικότητα και προσωπικά δεδομένα

Τα παιδιά και οι έφηβοι μπορεί να μην αντιλαμβάνονται πλήρως πόσο δύσκολο είναι να ελεγχθεί μια πληροφορία αφού δημοσιευτεί στο διαδίκτυο. Φωτογραφίες, βίντεο, προσωπικές πληροφορίες, τοποθεσία, στοιχεία σχολείου ή λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής μπορεί να κοινοποιηθούν πολύ ευρύτερα από όσο είχε αρχικά προβλεφθεί. Χρειάζεται οι νέοι να γνωρίζουν ότι ακόμη και ένα ιδιωτικό μήνυμα ή μια φωτογραφία μπορεί να αποθηκευτεί, να προωθηθεί ή να δημοσιευτεί χωρίς τη συναίνεσή τους. Οι γονείς μπορούν να συζητούν από νωρίς για τις ρυθμίσεις ιδιωτικότητας, τους κωδικούς πρόσβασης, την κοινοποίηση τοποθεσίας και τη σημασία της προσεκτικής επιλογής των πληροφοριών που δημοσιεύονται.

Επικίνδυνες διαδικτυακές επαφές

Τα κοινωνικά δίκτυα επιτρέπουν την επικοινωνία με άτομα που ο νέος δεν γνωρίζει στην πραγματική ζωή. Δεν είναι κάθε διαδικτυακή γνωριμία επικίνδυνη, αλλά ένας ενήλικος ή μεγαλύτερος νέος μπορεί να παρουσιάζει ψευδή ταυτότητα, να επιχειρεί να δημιουργήσει σχέση εμπιστοσύνης και στη συνέχεια να ζητήσει προσωπικές πληροφορίες, φωτογραφίες, χρήματα ή συνάντηση. Οι έφηβοι χρειάζεται να γνωρίζουν ότι δεν πρέπει να θεωρούν δεδομένο ότι ένα άτομο στο διαδίκτυο είναι αυτό που ισχυρίζεται ότι είναι.

Σεξουαλικό περιεχόμενο και σεξουαλικός εκβιασμός

Έφηβοι μπορεί να δεχθούν πίεση να στείλουν γυμνές ή σεξουαλικού περιεχομένου φωτογραφίες και βίντεο. Ακόμη και όταν μια εικόνα αποστέλλεται αρχικά μέσα σε μια σχέση εμπιστοσύνης, μπορεί αργότερα να διαδοθεί χωρίς συναίνεση. Σε ορισμένες περιπτώσεις ένα άτομο μπορεί να απειλεί ότι θα δημοσιοποιήσει μια προσωπική εικόνα εάν ο νέος δεν στείλει περισσότερες εικόνες, χρήματα ή δεν συμμορφωθεί με άλλες απαιτήσεις. Αυτό αποτελεί μορφή σεξουαλικού εκβιασμού. Ένας έφηβος που βρίσκεται σε τέτοια κατάσταση μπορεί να αισθάνεται έντονο φόβο, ντροπή και απελπισία. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να γνωρίζει ότι μπορεί να ζητήσει βοήθεια από έναν ενήλικο χωρίς να φοβάται ότι η πρώτη αντίδραση θα είναι επίκριση ή τιμωρία.

Επιβλαβές περιεχόμενο

Τα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να εκθέσουν παιδιά και εφήβους σε περιεχόμενο που προωθεί ή εξιδανικεύει επικίνδυνες συμπεριφορές. Μπορεί να εμφανιστεί περιεχόμενο σχετικό με:

• αυτοτραυματισμό,

• αυτοκτονία,

• ακραίες δίαιτες ή διατροφικές διαταραχές,

• χρήση ουσιών,

• επικίνδυνες διαδικτυακές προκλήσεις,

• βία,

• παραπληροφόρηση για θέματα υγείας.

Οι αλγόριθμοι μπορεί να προτείνουν επανειλημμένα παρόμοιο περιεχόμενο όταν ένας χρήστης έχει δείξει ενδιαφέρον για ένα συγκεκριμένο θέμα. Για έναν ήδη ευάλωτο έφηβο, η επαναλαμβανόμενη έκθεση μπορεί να ενισχύσει προβληματικές σκέψεις ή συμπεριφορές.

Πότε η χρήση γίνεται προβληματική;

Δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος αριθμός ωρών που να καθορίζει από μόνος του ότι η χρήση είναι προβληματική. Μεγαλύτερη σημασία έχει αν τα κοινωνικά δίκτυα:

• διαταράσσουν συστηματικά τον ύπνο,

• δυσκολεύουν το διάβασμα ή τη σχολική λειτουργία,

• αντικαθιστούν δραστηριότητες και πραγματικές κοινωνικές επαφές,

• προκαλούν επαναλαμβανόμενες έντονες συγκρούσεις στο σπίτι,

• δημιουργούν μεγάλη δυσφορία όταν δεν είναι διαθέσιμα,

• συνδέονται με σημαντική επιδείνωση της διάθεσης ή της αυτοεκτίμησης,

• οδηγούν τον νέο να ελέγχει συνεχώς το κινητό χωρίς να μπορεί να σταματήσει,

• εκθέτουν επανειλημμένα τον νέο σε επικίνδυνες επαφές ή περιεχόμενο.

Η ερώτηση που βοηθά περισσότερο δεν είναι μόνο «πόσες ώρες είσαι στο κινητό;», αλλά «τι χάνεις από τη ζωή σου εξαιτίας αυτής της χρήσης;».

Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν;

Η πλήρης απαγόρευση συνήθως δεν αποτελεί ρεαλιστική μακροχρόνια στρατηγική, ιδιαίτερα στην εφηβεία. Οι γονείς μπορούν να:

• ενδιαφέρονται για τις εφαρμογές που χρησιμοποιεί το παιδί και όχι μόνο για τον χρόνο οθόνης,

• συζητούν για το περιεχόμενο που βλέπει,

• θέτουν σαφή όρια για τη χρήση κατά τη διάρκεια του ύπνου, του φαγητού και του διαβάσματος,

• συμφωνούν ότι το κινητό δεν παραμένει δίπλα στο κρεβάτι τη νύχτα,

• μιλούν για ιδιωτικότητα, προσωπικά δεδομένα και διαδικτυακές επαφές,

• ενθαρρύνουν την κριτική σκέψη απέναντι στις εικόνες και στις πληροφορίες που εμφανίζονται στο διαδίκτυο,

• διατηρούν πραγματικές οικογενειακές και κοινωνικές δραστηριότητες χωρίς οθόνες,

• λειτουργούν οι ίδιοι ως πρότυπα ισορροπημένης ψηφιακής χρήσης.

Οι κανόνες είναι περισσότερο αποτελεσματικοί όταν είναι σαφείς, προβλέψιμοι και προσαρμόζονται σταδιακά στην ηλικία και την ωριμότητα του παιδιού.

Παρακολούθηση ή εμπιστοσύνη;

Τα μικρότερα παιδιά χρειάζονται μεγαλύτερη επίβλεψη. Καθώς μεγαλώνουν, χρειάζεται να αυξάνεται σταδιακά η ιδιωτικότητα και η αυτονομία τους. Η κρυφή και συνεχής παρακολούθηση των προσωπικών μηνυμάτων ενός εφήβου μπορεί να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη, εκτός εάν υπάρχει συγκεκριμένος και σοβαρός λόγος ανησυχίας για την ασφάλειά του. Είναι προτιμότερο οι γονείς να έχουν από νωρίς σαφείς συμφωνίες σχετικά με το τι παρακολουθούν, για ποιον λόγο και πότε μπορεί να χρειαστεί να παρέμβουν. Η ασφάλεια όμως έχει προτεραιότητα όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις αυτοκτονικού κινδύνου, κακοποίησης, εκβιασμού ή άλλης επικίνδυνης κατάστασης.

Πότε χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή;

Οι γονείς χρειάζεται να διερευνήσουν περισσότερο την κατάσταση όταν παρατηρούν:

• απότομη και επίμονη αλλαγή στη διάθεση μετά τη χρήση κοινωνικών δικτύων,

• έντονο άγχος σχετικά με σχόλια, ακολούθους ή την εμφάνιση,

• σοβαρή διαταραχή του ύπνου,

• κοινωνική απόσυρση,

• άρνηση σχολείου,

• έντονο φόβο όταν λαμβάνονται συγκεκριμένα μηνύματα,

• κρυφές επαφές με άγνωστα άτομα,

• σημαντική ενασχόληση με περιεχόμενο αυτοτραυματισμού, αυτοκτονίας ή ακραίου ελέγχου του βάρους,

• αποστολή χρημάτων ή προσωπικού υλικού σε άγνωστα άτομα,

• απειλές ή εκβιασμό μέσω διαδικτύου.

Όταν οι αλλαγές είναι έντονες ή επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα του παιδιού, μπορεί να χρειάζεται αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Πότε απαιτείται άμεση βοήθεια;

Άμεση παρέμβαση χρειάζεται όταν το διαδικτυακό περιεχόμενο ή μια διαδικτυακή εμπειρία συνδέεται με:

• αυτοκτονικές σκέψεις ή συγκεκριμένο σχέδιο αυτοκτονίας,

• σοβαρό αυτοτραυματισμό,

• απειλές σοβαρής βίας,

• σεξουαλικό εκβιασμό ή σοβαρή απειλή δημοσιοποίησης προσωπικού υλικού,

• επικείμενη συνάντηση με άγνωστο άτομο σε επικίνδυνες συνθήκες,

• σοβαρή ψυχική αποδιοργάνωση ή απώλεια επαφής με την πραγματικότητα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις προτεραιότητα είναι η προστασία του παιδιού και η άμεση αναζήτηση κατάλληλης βοήθειας.

Η ισορροπία είναι σημαντικότερη από την απόλυτη απαγόρευση

Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν μέρος του κοινωνικού κόσμου των σημερινών παιδιών και εφήβων. Για αυτό η στόχευση δεν μπορεί να είναι απλώς να εξαφανιστούν από τη ζωή τους. Ο στόχος είναι ο νέος να μάθει σταδιακά να τα χρησιμοποιεί χωρίς αυτά να καθορίζουν την αυτοεκτίμησή του, να διαταράσσουν τον ύπνο του, να αντικαθιστούν τις πραγματικές σχέσεις ή να τον εκθέτουν σε κινδύνους που δεν μπορεί ακόμη να διαχειριστεί. Η ανοιχτή επικοινωνία, η κριτική σκέψη, τα κατάλληλα όρια και η δυνατότητα του παιδιού να απευθυνθεί στους γονείς του όταν κάτι πάει στραβά αποτελούν τα σημαντικότερα στοιχεία μιας ασφαλέστερης και πιο ισορροπημένης σχέσης με τα κοινωνικά δίκτυα.