Είναι φυσιολογικό ένα παιδί ή ένας έφηβος να αισθάνεται αμηχανία σε ορισμένες κοινωνικές καταστάσεις. Μπορεί να ντρέπεται όταν γνωρίζει καινούργιους ανθρώπους, να αγχώνεται πριν μιλήσει μπροστά στην τάξη ή να χρειάζεται χρόνο μέχρι να αισθανθεί άνετα σε μια ομάδα. Στο κοινωνικό άγχος, όμως, ο φόβος είναι πολύ εντονότερος και συνδέεται κυρίως με την ανησυχία ότι οι άλλοι θα παρατηρήσουν, θα κρίνουν, θα απορρίψουν ή θα γελοιοποιήσουν το παιδί. Ο νέος μπορεί να φοβάται ότι θα πει κάτι λάθος, ότι θα κοκκινίσει, ότι θα φανεί αμήχανος ή ότι οι άλλοι θα σχηματίσουν αρνητική γνώμη για εκείνον. Όταν αυτός ο φόβος είναι επίμονος και οδηγεί σε αποφυγή ή σημαντική δυσκολία στο σχολείο, στις φιλίες και στην καθημερινή ζωή, μπορεί να υπάρχει κοινωνική αγχώδης διαταραχή.

Πότε η ντροπαλότητα γίνεται κοινωνικό άγχος;

Η ντροπαλότητα αποτελεί χαρακτηριστικό της ιδιοσυγκρασίας και δεν είναι από μόνη της πρόβλημα. Ένα ντροπαλό παιδί μπορεί αρχικά να είναι επιφυλακτικό αλλά, όταν εξοικειωθεί με μια κατάσταση, συνήθως μπορεί να συμμετέχει και να λειτουργεί χωρίς μεγάλη δυσφορία. Στο κοινωνικό άγχος ο φόβος είναι περισσότερο έντονος και επίμονος. Το παιδί μπορεί να γνωρίζει τους συμμαθητές του για μεγάλο χρονικό διάστημα και παρ' όλα αυτά να φοβάται να σηκώσει το χέρι στην τάξη, να ζητήσει βοήθεια, να φάει μπροστά σε άλλους ή να συμμετάσχει σε μια ομαδική δραστηριότητα. Η βασική διαφορά επομένως δεν είναι αν ένα παιδί είναι ήσυχο ή εξωστρεφές. Είναι αν ο φόβος της κοινωνικής αξιολόγησης περιορίζει τη ζωή του.

Τι φοβάται ένα παιδί με κοινωνικό άγχος;

Το παιδί ή ο έφηβος συχνά φοβάται ότι οι άλλοι θα παρατηρήσουν κάτι αρνητικό επάνω του. Μπορεί να σκέφτεται ότι θα πει κάτι ανόητο, ότι δεν θα ξέρει τι να απαντήσει, ότι θα κοκκινίσει, ότι θα αρχίσει να τρέμει ή ότι η φωνή του θα ακουστεί περίεργα. Ένας έφηβος μπορεί να φοβάται ότι θα φανεί βαρετός, αδέξιος, μη ελκυστικός ή κοινωνικά ανεπαρκής. Ακόμη και όταν αντιλαμβάνεται ότι οι φόβοι του είναι υπερβολικοί, μπορεί να δυσκολεύεται πολύ να τους ελέγξει.

Σε ποιες καταστάσεις μπορεί να εμφανίζεται;

Το κοινωνικό άγχος μπορεί να εμφανίζεται σε πολλές διαφορετικές περιστάσεις. Για ορισμένα παιδιά αφορά κυρίως καταστάσεις στις οποίες πρέπει να παρουσιάσουν κάτι μπροστά σε άλλους. Για άλλα είναι πολύ ευρύτερο και επηρεάζει σχεδόν κάθε κοινωνική επαφή. Ένα παιδί μπορεί να δυσκολεύεται να μιλήσει στην τάξη, να διαβάσει δυνατά, να κάνει μια παρουσίαση, να τηλεφωνήσει σε κάποιον, να μιλήσει σε έναν άγνωστο ενήλικο ή να παραγγείλει μόνο του σε ένα κατάστημα. Ένας έφηβος μπορεί να αποφεύγει πάρτι, συναντήσεις με συνομηλίκους, νέες παρέες ή ερωτικές γνωριμίες. Μπορεί να δυσκολεύεται ακόμη και να περπατήσει μπροστά από μια ομάδα συνομηλίκων επειδή αισθάνεται ότι όλοι τον παρατηρούν.

Πώς μπορεί να εκδηλώνεται στο σώμα;

Το κοινωνικό άγχος μπορεί να συνοδεύεται από έντονα σωματικά συμπτώματα. Το παιδί μπορεί να αισθάνεται ταχυκαρδία, τρέμουλο, εφίδρωση, ζάλη, ναυτία ή δυσφορία στο στομάχι. Μπορεί να κοκκινίζει έντονα ή να αισθάνεται ότι η φωνή του δεν βγαίνει φυσιολογικά. Τα συμπτώματα αυτά μπορεί στη συνέχεια να γίνουν τα ίδια αντικείμενο φόβου. Ένας έφηβος μπορεί να ανησυχεί τόσο πολύ ότι θα κοκκινίσει μπροστά στους άλλους ώστε η ίδια η ανησυχία να αυξάνει την πιθανότητα να συμβεί. Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας κύκλος στον οποίο ο φόβος των σωματικών αντιδράσεων ενισχύει ακόμη περισσότερο το κοινωνικό άγχος.

Πώς μπορεί να εμφανίζεται στα μικρότερα παιδιά;

Τα μικρότερα παιδιά δεν μπορούν πάντοτε να περιγράψουν ότι φοβούνται την αρνητική αξιολόγηση των άλλων. Μπορεί να κλαίνε, να προσκολλώνται στους γονείς, να αποφεύγουν να μπουν σε μια ομάδα ή να αρνούνται να συμμετάσχουν σε δραστηριότητες με άλλα παιδιά. Μερικές φορές μπορεί να φαίνονται εναντιωματικά ή να «παγώνουν» όταν καλούνται να μιλήσουν ή να κάνουν κάτι μπροστά σε άλλους. Για αυτό είναι σημαντικό η συμπεριφορά να ερμηνεύεται μέσα στο συνολικό πλαίσιο και όχι απλώς ως έλλειψη συνεργασίας.

Πώς επηρεάζει το σχολείο;

Το σχολείο περιλαμβάνει πολλές καταστάσεις στις οποίες ένα παιδί αισθάνεται ότι αξιολογείται από άλλους. Ένας μαθητής με κοινωνικό άγχος μπορεί να γνωρίζει την απάντηση αλλά να μην σηκώνει ποτέ το χέρι. Μπορεί να αποφεύγει παρουσιάσεις, προφορικές εξετάσεις και ομαδικές εργασίες ή να δυσκολεύεται να ζητήσει διευκρινίσεις από τον εκπαιδευτικό. Μερικές φορές η σχολική επίδοση μπορεί να φαίνεται χαμηλότερη από τις πραγματικές δυνατότητες του παιδιού επειδή δυσκολεύεται να συμμετέχει προφορικά. Σε σοβαρότερες περιπτώσεις ο φόβος μπορεί να οδηγήσει σε συχνές απουσίες ή σχολική άρνηση.

Πώς επηρεάζει τις φιλίες;

Πολλά παιδιά με κοινωνικό άγχος θέλουν να έχουν φίλους και αισθάνονται μοναξιά όταν δεν μπορούν να δημιουργήσουν τις σχέσεις που θα ήθελαν. Η δυσκολία δεν είναι απαραίτητα έλλειψη ενδιαφέροντος για τους άλλους. Το παιδί μπορεί να θέλει πολύ να συμμετάσχει αλλά να φοβάται ότι θα απορριφθεί ή ότι δεν θα ξέρει τι να πει. Έτσι μπορεί να περιμένει πάντοτε να το πλησιάσουν οι άλλοι, να αποφεύγει να προτείνει συναντήσεις ή να αρνείται προσκλήσεις ακόμη και όταν στην πραγματικότητα θα ήθελε να πάει. Με τον χρόνο η αποφυγή μπορεί να οδηγήσει σε λιγότερες ευκαιρίες κοινωνικής εξάσκησης και να ενισχύσει την πεποίθηση ότι «δεν τα καταφέρνω με τους άλλους».

Γιατί η αποφυγή διατηρεί το άγχος;

Η αποφυγή μειώνει το άγχος βραχυπρόθεσμα. Αν ένας έφηβος φοβάται να κάνει μια παρουσίαση και τελικά καταφέρει να την αποφύγει, αισθάνεται αμέσως ανακούφιση. Η ανακούφιση αυτή μπορεί να τον κάνει ακόμη περισσότερο πιθανό να αποφύγει την επόμενη παρόμοια κατάσταση. Μακροπρόθεσμα όμως δεν έχει την ευκαιρία να ανακαλύψει ότι θα μπορούσε να αντέξει το άγχος και ότι η κατάσταση πιθανότατα δεν θα εξελισσόταν τόσο άσχημα όσο φοβόταν. Έτσι ο κόσμος του μπορεί σταδιακά να περιορίζεται.

Τι είναι οι «συμπεριφορές ασφάλειας»;

Ορισμένοι νέοι δεν αποφεύγουν εντελώς τις κοινωνικές καταστάσεις αλλά προσπαθούν να τις αντιμετωπίζουν με τρόπους που τους δίνουν μια αίσθηση προστασίας. Ένας έφηβος μπορεί να κοιτάζει συνεχώς το κινητό του για να μη χρειάζεται να μιλήσει, να στέκεται πάντοτε δίπλα σε ένα συγκεκριμένο φίλο ή να προετοιμάζει νοερά κάθε πρόταση πριν μιλήσει. Μπορεί επίσης να μιλά πολύ χαμηλά, να αποφεύγει το βλέμμα ή να φορά ρούχα που θεωρεί ότι κρύβουν το κοκκίνισμα ή το τρέμουλο. Οι συμπεριφορές αυτές μπορεί να μειώνουν προσωρινά το άγχος αλλά να διατηρούν την πεποίθηση ότι χωρίς αυτές ο νέος δεν θα μπορούσε να τα καταφέρει.

Γιατί ο έφηβος σκέφτεται ξανά και ξανά όσα είπε;

Μετά από μια κοινωνική κατάσταση, ο έφηβος μπορεί να επανεξετάζει για μεγάλο χρονικό διάστημα όσα συνέβησαν. Μπορεί να σκέφτεται «γιατί το είπα αυτό;», «φάνηκα χαζός» ή «σίγουρα όλοι κατάλαβαν ότι αγχώθηκα». Συχνά επικεντρώνεται κυρίως σε όσα θεωρεί ότι πήγαν στραβά και αγνοεί τα ουδέτερα ή θετικά στοιχεία της εμπειρίας. Αυτή η επαναλαμβανόμενη αρνητική επεξεργασία μπορεί να ενισχύσει το άγχος πριν από την επόμενη κοινωνική κατάσταση.

Τι ρόλο έχουν τα κοινωνικά δίκτυα;

Για ορισμένους εφήβους η διαδικτυακή επικοινωνία είναι ευκολότερη επειδή έχουν περισσότερο χρόνο να σκεφτούν τι θα γράψουν και δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσουν άμεσα τη φυσική παρουσία του άλλου. Αυτό μπορεί να διευκολύνει ορισμένες κοινωνικές επαφές. Αν όμως η επικοινωνία μέσω οθόνης αρχίσει να αντικαθιστά σχεδόν πλήρως τις συναντήσεις πρόσωπο με πρόσωπο, μπορεί να περιορίζει τις ευκαιρίες να αντιμετωπιστεί το κοινωνικό άγχος στην πραγματική ζωή. Παράλληλα, οι συνεχείς συγκρίσεις με άλλους και η μεγάλη σημασία που μπορεί να αποκτήσουν οι αντιδράσεις, τα σχόλια και ο αριθμός των ακολούθων μπορούν να αυξήσουν την ευαισθησία στην κοινωνική αξιολόγηση.

Ποια είναι η σχέση με την εκλεκτική αλαλία;

Η εκλεκτική αλαλία συνδέεται στενά με το άγχος και σε αρκετά παιδιά συνυπάρχουν χαρακτηριστικά κοινωνικού άγχους. Ωστόσο, δεν είναι το ίδιο. Στην εκλεκτική αλαλία το παιδί αδυνατεί επίμονα να μιλήσει σε συγκεκριμένα κοινωνικά περιβάλλοντα, παρότι μιλά φυσιολογικά σε άλλα. Στην κοινωνική αγχώδη διαταραχή ο φόβος μπορεί να αφορά πολύ περισσότερες μορφές κοινωνικής αλληλεπίδρασης και αξιολόγησης. Η διάκριση χρειάζεται να γίνεται μέσα από συνολική αξιολόγηση.

Μπορεί να συνυπάρχουν άλλες δυσκολίες;

Ναι. Το κοινωνικό άγχος μπορεί να συνυπάρχει με άλλες αγχώδεις διαταραχές, κατάθλιψη, σχολική άρνηση ή προβλήματα αυτοεκτίμησης. Σε μεγαλύτερους εφήβους μπορεί επίσης να εμφανιστεί χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών ως προσπάθεια να αισθανθούν περισσότερο άνετα σε κοινωνικές καταστάσεις. Αυτή η στρατηγική μπορεί να δημιουργήσει επιπλέον προβλήματα και δεν αποτελεί αποτελεσματικό τρόπο αντιμετώπισης του άγχους. Η κοινωνική απόσυρση μπορεί επίσης να εμφανίζεται σε πολλές διαφορετικές ψυχικές ή αναπτυξιακές καταστάσεις. Για αυτό η διάγνωση δεν πρέπει να βασίζεται μόνο στο γεγονός ότι ένας νέος έχει λίγους φίλους ή προτιμά να περνά χρόνο μόνος του.

Πώς μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς;

Οι γονείς μπορούν να ακούσουν τον φόβο χωρίς να τον υποτιμούν αλλά και χωρίς να επιβεβαιώνουν ότι η κατάσταση είναι πραγματικά επικίνδυνη. Δεν βοηθά να λένε «δεν υπάρχει κανένας λόγος να φοβάσαι» ή «απλώς πήγαινε και μίλα». Το άγχος είναι πραγματικό, ακόμη και όταν ο κίνδυνος που φοβάται το παιδί είναι υπερβολικός. Παράλληλα, η συνεχής διευκόλυνση της αποφυγής μπορεί να συντηρεί τη δυσκολία. Αν ο γονέας μιλά πάντα αντί για το παιδί, ακυρώνει κάθε δραστηριότητα που του προκαλεί άγχος ή ζητά συστηματικά από το σχολείο να το εξαιρεί από όλες τις κοινωνικές απαιτήσεις, το παιδί δεν έχει την ευκαιρία να αναπτύξει μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. Η κατάλληλη βοήθεια βρίσκεται συνήθως ανάμεσα στην πίεση και στην πλήρη προστασία από κάθε αγχωτική κατάσταση.

Πρέπει να πιέζουμε ένα παιδί να γίνει περισσότερο κοινωνικό;

Όχι. Ο στόχος δεν είναι να μετατραπεί ένα εσωστρεφές ή ήσυχο παιδί σε εξωστρεφές. Τα παιδιά έχουν διαφορετική ιδιοσυγκρασία και διαφορετικές ανάγκες για κοινωνική επαφή. Κάποιος μπορεί να προτιμά λίγους στενούς φίλους και να είναι απολύτως καλά με αυτό. Το ζήτημα είναι αν το παιδί μπορεί να κάνει όσα το ίδιο θέλει ή χρειάζεται να κάνει χωρίς ο φόβος να το περιορίζει υπερβολικά. Η θεραπεία στοχεύει στην ελευθερία επιλογής και στη λειτουργικότητα, όχι στην αλλαγή της προσωπικότητας.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία αποτελεί βασική θεραπευτική προσέγγιση για το κοινωνικό άγχος. Το παιδί ή ο έφηβος μαθαίνει να αναγνωρίζει τις σκέψεις που αυξάνουν τον φόβο, να εξετάζει περισσότερο ρεαλιστικά τι μπορεί να συμβεί και να μειώνει σταδιακά τις συμπεριφορές αποφυγής. Κεντρικό μέρος της θεραπείας είναι η σταδιακή έκθεση σε κοινωνικές καταστάσεις που προκαλούν άγχος. Τα βήματα οργανώνονται έτσι ώστε να είναι απαιτητικά αλλά διαχειρίσιμα. Ο στόχος δεν είναι το παιδί να περιμένει μέχρι να μην αισθάνεται καθόλου άγχος πριν συμμετάσχει. Μαθαίνει ότι μπορεί να κάνει σημαντικά πράγματα ακόμη και όταν αισθάνεται κάποιο άγχος και ότι η δυσφορία συνήθως μειώνεται όταν δεν την αποφεύγει συνεχώς.

Τι μπορεί να σημαίνει σταδιακή έκθεση;

Ένας μαθητής που φοβάται να μιλήσει στην τάξη δεν χρειάζεται να ξεκινήσει με μια μεγάλη παρουσίαση μπροστά σε όλους. Μπορεί αρχικά να κάνει μια ερώτηση σε έναν εκπαιδευτικό ιδιαιτέρως, στη συνέχεια να απαντήσει σε μια μικρή ομάδα, αργότερα να σηκώσει το χέρι σε μια απλή ερώτηση και σταδιακά να προχωρήσει σε περισσότερο απαιτητικές κοινωνικές καταστάσεις. Αντίστοιχα, ένας έφηβος που φοβάται να γνωρίσει νέους ανθρώπους μπορεί να ξεκινήσει από μια σύντομη συζήτηση με κάποιον σχετικά οικείο και να προχωρήσει σταδιακά σε μεγαλύτερες κοινωνικές προκλήσεις. Η επανάληψη έχει σημασία. Μια μεμονωμένη επιτυχία είναι χρήσιμη, αλλά η συστηματική εξάσκηση είναι αυτή που επιτρέπει να αλλάξει σταδιακά ο φόβος.

Χρησιμοποιούνται φάρμακα;

Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν το κοινωνικό άγχος είναι σοβαρό, επίμονο και προκαλεί σημαντικό περιορισμό της λειτουργικότητας, μπορεί να εξεταστεί φαρμακευτική θεραπεία. Η απόφαση λαμβάνεται μετά από παιδοψυχιατρική αξιολόγηση και συνήθως εντάσσεται σε ένα συνολικό θεραπευτικό σχέδιο. Η φαρμακευτική αγωγή δεν αντικαθιστά την ανάγκη να αντιμετωπιστούν σταδιακά οι κοινωνικές καταστάσεις που ο νέος έχει μάθει να αποφεύγει.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική αξιολόγηση;

Αξιολόγηση είναι χρήσιμη όταν ο φόβος κοινωνικών καταστάσεων είναι επίμονος και προκαλεί σημαντική δυσφορία ή περιορισμό. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν το παιδί αποφεύγει συστηματικά το σχολείο, δεν μπορεί να συμμετέχει σε απαραίτητες σχολικές δραστηριότητες, απομονώνεται κοινωνικά ή αρνείται δραστηριότητες που στην πραγματικότητα θα ήθελε να κάνει. Αξιολόγηση χρειάζεται επίσης όταν συνυπάρχουν κατάθλιψη, σημαντική πτώση της αυτοεκτίμησης, χρήση ουσιών, αυτοτραυματισμός ή αυτοκτονικές σκέψεις.

Το ζητούμενο δεν είναι να μην αισθανθεί ποτέ αμηχανία

Η αμηχανία, η ντροπή και η ανησυχία για το τι σκέφτονται οι άλλοι είναι φυσιολογικές ανθρώπινες εμπειρίες και ιδιαίτερα συχνές στην εφηβεία. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η προσπάθεια αποφυγής αυτών των συναισθημάτων αρχίζει να καθορίζει τις επιλογές του νέου. Η αντιμετώπιση του κοινωνικού άγχους δεν έχει στόχο να εξαφανίσει κάθε φόβο ούτε να αλλάξει την προσωπικότητα του παιδιού. Στόχος είναι να μπορεί να συμμετέχει στο σχολείο, στις φιλίες και στις δραστηριότητες που έχουν σημασία για εκείνο, χωρίς ο φόβος της κρίσης των άλλων να περιορίζει υπερβολικά τη ζωή του. Με κατάλληλη αξιολόγηση, σταδιακή αντιμετώπιση των καταστάσεων που προκαλούν φόβο και υποστήριξη από την οικογένεια και το σχολείο, το κοινωνικό άγχος μπορεί να βελτιωθεί σημαντικά.