Οι φίλοι και οι συνομήλικοι αποκτούν όλο και μεγαλύτερη σημασία καθώς το παιδί μεγαλώνει. Μέσα στις παρέες τα παιδιά μαθαίνουν να συνεργάζονται, να μοιράζονται ενδιαφέροντα, να διαπραγματεύονται διαφωνίες και να διαμορφώνουν σταδιακά τη δική τους ταυτότητα. Η επιρροή των συνομηλίκων επομένως αποτελεί φυσιολογικό και σημαντικό μέρος της κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης και γίνεται ιδιαίτερα έντονη κατά την εφηβεία. Η επιρροή αυτή δεν είναι από τη φύση της αρνητική. Οι φίλοι μπορεί να ενθαρρύνουν έναν νέο να ασχοληθεί με τον αθλητισμό, να διαβάσει περισσότερο, να βοηθήσει άλλους, να συμμετάσχει σε μια δραστηριότητα ή να προσπαθήσει περισσότερο στο σχολείο. Μπορούν όμως επίσης να ενισχύσουν συμπεριφορές όπως η παραβίαση κανόνων, η χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών, η επικίνδυνη οδήγηση, η διαδικτυακή έκθεση ή άλλες πράξεις που ο έφηβος ίσως δεν θα επέλεγε μόνος του. Η έρευνα δείχνει ότι η επιρροή των συνομηλίκων μπορεί να ενισχύσει τόσο ριψοκίνδυνες όσο και κοινωνικά θετικές συμπεριφορές.

Τι είναι η πίεση από συνομηλίκους;

Η πίεση από συνομηλίκους εμφανίζεται όταν ένα παιδί ή ένας έφηβος αισθάνεται ότι πρέπει να προσαρμόσει τη συμπεριφορά, την εμφάνιση, τις απόψεις ή τις επιλογές του για να γίνει αποδεκτός από μια παρέα ή για να αποφύγει την απόρριψη. Δεν χρειάζεται κάποιος να πει ξεκάθαρα: «Αν δεν το κάνεις, δεν είσαι φίλος μας.» Η πίεση μπορεί να είναι έμμεση. Ο νέος βλέπει τι κάνουν οι υπόλοιποι και αισθάνεται ότι πρέπει να ακολουθήσει. Μπορεί να σκέφτεται: «Όλοι το κάνουν.» «Αν πω όχι, θα γελάσουν μαζί μου.» «Δεν θέλω να είμαι ο μόνος που δεν θα πάει.» «Αν δεν το δοκιμάσω, θα νομίζουν ότι φοβάμαι.» Η ανάγκη να ανήκει κάποιος σε μια ομάδα και ο φόβος του αποκλεισμού είναι σημαντικοί λόγοι για τους οποίους τα παιδιά και ιδιαίτερα οι έφηβοι μπορεί να υποχωρούν στην πίεση των συνομηλίκων.

Επιρροή και πίεση δεν είναι ακριβώς το ίδιο

Οι φίλοι επηρεάζουν ο ένας τον άλλον συνεχώς χωρίς να υπάρχει απαραίτητα πίεση. Ένας έφηβος μπορεί να αρχίσει να ακούει ένα είδος μουσικής επειδή το ακούει η παρέα του, να ντύνεται με παρόμοιο τρόπο ή να ενδιαφερθεί για ένα άθλημα επειδή συμμετέχουν οι φίλοι του. Αυτό αποτελεί φυσιολογική κοινωνική επιρροή. Η κατάσταση γίνεται περισσότερο προβληματική όταν ο νέος αισθάνεται ότι δεν έχει πραγματικά τη δυνατότητα να επιλέξει διαφορετικά χωρίς να κινδυνεύει να γελοιοποιηθεί, να αποκλειστεί ή να χάσει τη θέση του στην ομάδα. Δεν χρειάζεται επομένως οι γονείς να αντιμετωπίζουν κάθε αλλαγή στις προτιμήσεις του παιδιού ως απόδειξη ότι «παρασύρεται». Μέρος της ανάπτυξης είναι να δοκιμάζει συμπεριφορές, ενδιαφέροντα και ταυτότητες μέσα στις παρέες.

Γιατί οι συνομήλικοι αποκτούν τόσο μεγάλη σημασία στην εφηβεία;

Κατά την εφηβεία ο νέος αρχίζει να απομακρύνεται σταδιακά από την αποκλειστική εξάρτηση από την οικογένεια και να δημιουργεί περισσότερο ανεξάρτητη κοινωνική ταυτότητα. Η αποδοχή από τους συνομηλίκους αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η ευαισθησία στη γνώμη της παρέας μπορεί να είναι πολύ έντονη, ιδιαίτερα στην πρώιμη και μέση εφηβεία. Παράλληλα, η λήψη αποφάσεων εξακολουθεί να ωριμάζει. Ένας έφηβος μπορεί όταν βρίσκεται μόνος του να εξηγεί πολύ λογικά γιατί μια συμπεριφορά είναι επικίνδυνη και να αποφασίζει διαφορετικά όταν βρίσκεται μπροστά στους φίλους του. Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι η παρουσία συνομηλίκων μπορεί να αυξάνει τη ριψοκίνδυνη λήψη αποφάσεων στους εφήβους περισσότερο απ' ό,τι στους ενήλικες. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι έφηβοι δεν μπορούν να σκέφτονται λογικά. Σημαίνει ότι, σε μια κοινωνικά φορτισμένη στιγμή, η πιθανή ανταμοιβή της αποδοχής από την ομάδα μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη βαρύτητα από έναν κίνδυνο που φαίνεται μακρινός.

Η θετική πίεση από συνομηλίκους

Ο όρος «πίεση από συνομηλίκους» συνδέεται συνήθως με επικίνδυνες συμπεριφορές. Οι συνομήλικοι όμως μπορούν να ασκούν ισχυρή θετική επιρροή. Ένας φίλος μπορεί να πει: «Έλα μαζί μου στην προπόνηση.» «Μην αντιγράψεις, θα σε βοηθήσω να το καταλάβεις.» «Μην οδηγήσεις αφού έχεις πιει, πάμε με ταξί.» «Μην του στείλεις αυτή τη φωτογραφία, θα το μετανιώσεις.» «Πάμε να μιλήσουμε σε έναν καθηγητή.» Οι έφηβοι μπορούν να επηρεάζουν ο ένας τον άλλον προς συνεργατικές και κοινωνικά θετικές συμπεριφορές, και έχει βρεθεί σαφής σχέση ανάμεσα στην επιρροή των συνομηλίκων και στην ανάπτυξη προκοινωνικής συμπεριφοράς. Για αυτό ο στόχος των γονέων δεν είναι να μειώσουν τη σημασία των φίλων στη ζωή του παιδιού. Είναι να βοηθήσουν το παιδί να δημιουργεί σχέσεις στις οποίες η επιρροή λειτουργεί περισσότερο υποστηρικτικά παρά επικίνδυνα.

Οι φίλοι δεν «προκαλούν» από μόνοι τους μια συμπεριφορά

Όταν ένας έφηβος αρχίσει να καπνίζει, να χρησιμοποιεί ουσίες ή να παραβιάζει κανόνες, είναι εύκολο να ακουστεί: «Τον παρέσυρε η παρέα.» Η πραγματικότητα είναι περισσότερο σύνθετη. Οι νέοι πράγματι επηρεάζουν ο ένας τον άλλον, αλλά ταυτόχρονα τείνουν να επιλέγουν φίλους με τους οποίους ήδη έχουν κοινά χαρακτηριστικά, ενδιαφέροντα και στάσεις. Έτσι, για παράδειγμα, η ομοιότητα στη χρήση ουσιών μέσα σε μια παρέα μπορεί να αντανακλά τόσο κοινωνική επιρροή όσο και επιλογή φίλων που ήδη μοιάζουν μεταξύ τους. Η παρέα επομένως έχει σημασία, αλλά σπάνια αποτελεί τη μοναδική εξήγηση. Χρειάζεται να εξετάζονται επίσης η ψυχική κατάσταση του νέου, η παρορμητικότητα, το οικογενειακό περιβάλλον, οι προσωπικές του στάσεις, η πρόσβαση σε ουσίες ή άλλες επικίνδυνες συμπεριφορές και οι ευρύτερες κοινωνικές συνθήκες.

Όταν ο έφηβος πιστεύει ότι «όλοι το κάνουν»

Οι έφηβοι μπορεί να υπερεκτιμούν το πόσο συνηθισμένη είναι μια συμπεριφορά στην ομάδα τους. Ένα παιδί μπορεί να πιστεύει ότι «όλοι πίνουν», «όλοι έχουν ήδη σεξουαλικές σχέσεις» ή «όλοι στέλνουν τέτοιες φωτογραφίες», όταν στην πραγματικότητα η συμπεριφορά είναι πολύ λιγότερο συχνή. Η αίσθηση ότι μια συμπεριφορά αποτελεί τον κανόνα αυξάνει την κοινωνική πίεση: «Αφού όλοι το κάνουν, αν δεν το κάνω εγώ κάτι δεν πάει καλά με εμένα.» Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν αποφεύγοντας τόσο τον πανικό όσο και αβάσιμες διαβεβαιώσεις. Είναι χρήσιμο να διορθώνουν μη ρεαλιστικές αντιλήψεις και να υπενθυμίζουν ότι το πιο ορατό ή θορυβώδες μέρος μιας παρέας δεν αντιπροσωπεύει απαραίτητα όλους τους συνομηλίκους.

Η διαδικτυακή πίεση είναι επίσης πραγματική

Η πίεση από συνομηλίκους δεν σταματά όταν το παιδί επιστρέψει στο σπίτι. Μπορεί να συνεχίζεται μέσα από ομαδικές συνομιλίες, κοινωνικά δίκτυα, βιντεοπαιχνίδια και πλατφόρμες βίντεο. Likes, σχόλια, αριθμοί προβολών και κοινοποιήσεις προσφέρουν ορατές ενδείξεις κοινωνικής αποδοχής. Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι οι έφηβοι επηρεάζονται από την εμφανή αποδοχή που λαμβάνει ένα περιεχόμενο από συνομηλίκους, ενώ νεότερες έρευνες δείχνουν σύνδεση μεταξύ διαδικτυακής δραστηριότητας και κοινωνικής δημοτικότητας στην εφηβεία. Η πίεση μπορεί να αφορά την εμφάνιση, το τι θα αναρτήσει ο νέος, τη συμμετοχή σε διαδικτυακές προκλήσεις, την αποστολή προσωπικών φωτογραφιών ή την ανάγκη να δείξει ότι συμμετέχει σε κάτι που κάνει η υπόλοιπη παρέα. Σε επικίνδυνες διαδικτυακές προκλήσεις η κοινωνική επιβράβευση μπορεί να αποτελεί σημαντικό κίνητρο: ο έφηβος δεν σκέφτεται μόνο την πράξη, αλλά και την πιθανότητα να κερδίσει γέλια, αποδοχή, likes ή κοινωνική θέση.

Η πίεση δεν αφορά μόνο ουσίες και παραβατικότητα

Οι γονείς συχνά σκέφτονται την πίεση από συνομηλίκους σε σχέση με αλκοόλ, κάπνισμα ή ναρκωτικά. Μπορεί όμως να αφορά πολύ περισσότερες πλευρές της εφηβικής ζωής. Ένας έφηβος μπορεί να αισθάνεται πίεση για τον τρόπο που ντύνεται, το σώμα του, τη δίαιτά του, την άσκηση, τις ερωτικές και σεξουαλικές εμπειρίες, το τι θα αναρτήσει στο διαδίκτυο, το ποιον θα αποκλείσει από την παρέα ή ακόμη και για το αν θα συμμετάσχει στον εκφοβισμό κάποιου άλλου. Μπορεί επίσης να πιεστεί να μην κάνει κάτι: «Μην κάνεις παρέα μαζί του.» «Μην πεις στον καθηγητή τι έγινε.» «Μην είσαι τόσο καλός μαθητής.» «Αν φύγεις τώρα, θα μας χαλάσεις τη βραδιά.» Έτσι η πίεση μπορεί να αφορά όχι μόνο επικίνδυνες πράξεις αλλά και την ανάγκη του νέου να εγκαταλείψει προσωπικές αξίες ή επιλογές για να διατηρήσει την αποδοχή της ομάδας.

Η άμεση πίεση είναι μερικές φορές ευκολότερη να αντιμετωπιστεί

Παραδόξως, ένα ξεκάθαρο: «Πιες κι εσύ.» μπορεί να είναι ευκολότερο να αντιμετωπιστεί από ένα περιβάλλον όπου κανείς δεν πιέζει άμεσα, αλλά όλοι οι άλλοι φαίνεται να κάνουν κάτι. Στη δεύτερη περίπτωση ο έφηβος πρέπει μόνος του να ανεχθεί την αίσθηση ότι είναι διαφορετικός. Αυτό απαιτεί μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και κοινωνική ικανότητα. Το δύσκολο δεν είναι μόνο να γνωρίζει ποια είναι η σωστή επιλογή αλλά να μπορεί να αντέξει για λίγο το ενδεχόμενο ότι οι άλλοι θα τον θεωρήσουν υπερβολικό, φοβισμένο ή «ξενέρωτο».

Το «απλώς πες όχι» δεν είναι πάντα αρκετό

Είναι χρήσιμο τα παιδιά να μάθουν να αρνούνται. Αλλά η φράση «απλώς πες όχι» υποτιμά συχνά τη δυσκολία της πραγματικής κοινωνικής κατάστασης. Χρειάζεται εξάσκηση. Ο γονέας μπορεί να ρωτήσει: «Τι θα έλεγες αν όλοι οι φίλοι σου ήθελαν να μπουν σε ένα αυτοκίνητο με κάποιον που έχει πιει;» ή: «Αν κάποιος σου ζητούσε μια προσωπική φωτογραφία και έλεγε ότι όλοι οι άλλοι το κάνουν, πώς θα μπορούσες να απαντήσεις;» Ο νέος μπορεί να βρει φράσεις που ταιριάζουν στον δικό του τρόπο ομιλίας: «Όχι, δεν ψήνομαι.» «Δεν είναι για μένα.» «Πάμε κάπου αλλού.» «Εγώ φεύγω.» Η εξάσκηση στην άρνηση και στην έξοδο από μια δυσάρεστη ή επικίνδυνη κατάσταση αποτελεί μία από τις βασικές προτεινόμενες στρατηγικές.

Μερικές φορές χρειάζεται τρόπος να πει όχι χωρίς να χάσει κοινωνικά το πρόσωπό του

Για έναν έφηβο μπορεί να είναι σημαντικό να μπορέσει να αρνηθεί χωρίς να αισθανθεί ότι πρέπει να δώσει μάχη με ολόκληρη την παρέα. Οι γονείς μπορούν μερικές φορές να λειτουργήσουν ως εύκολη δικαιολογία: «Οι γονείς μου θα με σκοτώσουν αν το μάθουν.» «Πρέπει να φύγω, με παίρνει ο πατέρας μου.» «Δεν μπορώ, έχουν ενεργοποιημένη την τοποθεσία μου.» Από την οπτική του ενήλικα αυτές οι δικαιολογίες μπορεί να φαίνονται περιττές. Για τον έφηβο όμως μπορεί να είναι χρήσιμο να διαθέτει έναν κοινωνικά αποδεκτό τρόπο να αποχωρήσει χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά να υπερασπιστεί μια ηθική θέση απέναντι στην ομάδα.

Ένα σχέδιο διαφυγής μπορεί να είναι πολύ χρήσιμο

Ένας από τους πιο πρακτικούς κανόνες που μπορούν να συμφωνήσουν γονείς και έφηβος είναι ότι, αν βρεθεί σε μια επικίνδυνη ή πολύ δυσάρεστη κατάσταση, μπορεί να τηλεφωνήσει και κάποιος θα πάει να τον πάρει. Η συμφωνία μπορεί να είναι: «Αν αισθανθείς ότι δεν είσαι ασφαλής, τηλεφώνησέ μου. Θα έρθω να σε πάρω. Εκείνη τη στιγμή δεν θα αρχίσουμε ανάκριση ή καβγά. Θα συζητήσουμε τι έγινε αργότερα.» Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα υπάρξει ποτέ συζήτηση ή συνέπειες αν ο νέος παραβίασε κάποιον κανόνα. Σημαίνει ότι την ώρα του κινδύνου η ασφάλεια προηγείται. Το συγκεκριμένο σχέδιο έκτακτης εξόδου αποτελεί μια από τις σαφείς συστάσεις για τους γονείς. Μερικές οικογένειες χρησιμοποιούν ακόμη και μια προκαθορισμένη λέξη ή ένα ουδέτερο μήνυμα που σημαίνει «έλα να με πάρεις χωρίς να χρειαστεί να εξηγήσω τώρα μπροστά στους άλλους».

Ένας μόνο φίλος μπορεί να κάνει μεγάλη διαφορά

Είναι πολύ πιο δύσκολο για έναν έφηβο να διαφοροποιηθεί όταν πιστεύει ότι είναι ο μοναδικός που διαφωνεί. Αν υπάρχει έστω ένας φίλος που λέει: «Κι εγώ δεν θέλω.» η κοινωνική ισορροπία αλλάζει σημαντικά. Η αρχική καθοδήγηση προτείνει ακριβώς να ενθαρρύνονται τα παιδιά να δημιουργούν σχέσεις και με συνομηλίκους που μπορούν να αντισταθούν σε επικίνδυνες πιέσεις. Αυτός είναι ακόμη ένας λόγος για τον οποίο οι γονείς είναι χρήσιμο να υποστηρίζουν πολλαπλές κοινωνικές σχέσεις και δραστηριότητες. Όταν ολόκληρη η αίσθηση του ανήκειν ενός παιδιού εξαρτάται από μία συγκεκριμένη παρέα, το κόστος της διαφοροποίησης μπορεί να γίνει πολύ μεγαλύτερο.

Η αυτοπεποίθηση βοηθά, αλλά δεν χρειάζεται να κατηγορούμε το παιδί

Παιδιά που αισθάνονται ανασφάλεια για τον εαυτό τους μπορεί να δίνουν μεγαλύτερη σημασία στην αποδοχή των άλλων και να δυσκολεύονται περισσότερο να διαφοροποιηθούν. Η χαμηλή αυτοεκτίμηση έχει συνδεθεί με μεγαλύτερη ευαισθησία στην αρνητική επιρροή των συνομηλίκων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ένα παιδί που υπέκυψε σε πίεση είναι «αδύναμος χαρακτήρας». Ακόμη και κοινωνικά ικανά και γενικά υπεύθυνα παιδιά μπορεί σε συγκεκριμένες συνθήκες να κάνουν κάτι που δεν θα έκαναν μόνα τους. Η κοινωνική επιρροή είναι ισχυρό αναπτυξιακό φαινόμενο και όχι απλή δοκιμασία δύναμης χαρακτήρα. Η καλύτερη προσέγγιση είναι να καλλιεργείται σταδιακά η ικανότητα του παιδιού να παίρνει αποφάσεις, να εκφράζει διαφωνία και να αντέχει την προσωρινή δυσαρέσκεια των άλλων.

Γνωρίστε τους φίλους χωρίς να ανακρίνετε το παιδί

Οι γονείς είναι χρήσιμο να γνωρίζουν με ποιους περνά χρόνο το παιδί τους, πού συναντιούνται και τι περίπου κάνουν μαζί. Αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να εξετάζουν κάθε φίλο σαν πιθανό κίνδυνο. Μπορούν να δημιουργούν ένα σπίτι στο οποίο οι φίλοι είναι ευπρόσδεκτοι, να τους γνωρίζουν φυσικά και, όταν είναι εφικτό, να έχουν κάποια επαφή και με τους γονείς τους. Η γνώση της κοινωνικής ζωής του παιδιού και η ανοιχτή επικοινωνία για τις διαδικτυακές του σχέσεις αποτελούν βασικές συστάσεις. Η φράση: «Δεν μου αρέσει καθόλου αυτή η παρέα.» μπορεί να κλείσει γρήγορα τη συζήτηση, ιδιαίτερα αν ο έφηβος αισθάνεται ότι οι φίλοι του αποτελούν σημαντικό μέρος της ταυτότητάς του. Περισσότερο χρήσιμο είναι να συζητηθεί μια συγκεκριμένη συμπεριφορά: «Με ανησυχεί ότι τις τελευταίες φορές που βγαίνεις με αυτή την παρέα επιστρέφεις έχοντας πιει.» Αυτό επιτρέπει να διαχωριστεί η ανησυχία για τη συμπεριφορά από μια συνολική απόρριψη των ανθρώπων που ο έφηβος θεωρεί σημαντικούς.

Οι γονείς εξακολουθούν να έχουν επιρροή

Η αυξανόμενη σημασία των συνομηλίκων δεν σημαίνει ότι οι γονείς παύουν να επηρεάζουν τον έφηβο. Οι σταθερές οικογενειακές αξίες, η επικοινωνία, τα σαφή όρια και η γνώση του πού βρίσκεται και με ποιους περνά χρόνο ο νέος μπορούν να λειτουργούν προστατευτικά. Έρευνες σε διαφορετικούς τομείς επικίνδυνης συμπεριφοράς δείχνουν ότι η γονεϊκή παρακολούθηση και η θετική γονεϊκή σχέση μπορούν να μετριάζουν μέρος της αρνητικής επίδρασης των συνομηλίκων. Το σημαντικό είναι τα όρια να έχουν τεθεί πριν εμφανιστεί η δύσκολη κατάσταση. Είναι πολύ ευκολότερο για έναν έφηβο να γνωρίζει εκ των προτέρων ποια είναι η στάση της οικογένειας σχετικά με αλκοόλ, ουσίες, οδήγηση, διανυκτερεύσεις ή αποστολή προσωπικών φωτογραφιών από το να προσπαθεί να καταλάβει τον κανόνα εκείνη τη στιγμή μπροστά στην παρέα του.

Οι συζητήσεις χρειάζεται να γίνονται πριν υπάρξει το πρόβλημα

Αν η μοναδική συζήτηση για την πίεση των συνομηλίκων γίνεται στις δύο το πρωί όταν ο γονέας ανακαλύψει ότι συνέβη κάτι επικίνδυνο, είναι ήδη πολύ αργά για πρόληψη. Οι καθημερινές αφορμές είναι συχνά πολύ καλύτερες. Μια σκηνή σε μια σειρά, μια ιστορία από το σχολείο ή μια είδηση μπορούν να οδηγήσουν σε ερωτήσεις όπως: «Γιατί πιστεύεις ότι το έκανε αφού δεν ήθελε;» «Εσύ τι θα έκανες σε αυτή την κατάσταση;» «Τι θα έκανε δύσκολο να πεις όχι;» Τέτοιες συζητήσεις βοηθούν περισσότερο από μια διάλεξη στην οποία ο γονέας εξηγεί για είκοσι λεπτά τι πρέπει να κάνει ο έφηβος.

Ακούμε πριν δώσουμε λύση

Αν το παιδί πει: «Οι φίλοι μου με πιέζουν να κάνω κάτι.» και η πρώτη απάντηση είναι: «Σου τα έλεγα εγώ για αυτούς.» υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να μη συνεχίσει την κουβέντα. Περισσότερο χρήσιμο είναι: «Τι έγινε;» «Τι ένιωσες ότι θα συνέβαινε αν έλεγες όχι;» «Εσύ τι ήθελες πραγματικά να κάνεις;» «Θέλεις να σκεφτούμε μαζί πώς θα μπορούσες να το χειριστείς την επόμενη φορά;» Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στην ανοιχτή και ειλικρινή επικοινωνία ώστε το παιδί να γνωρίζει ότι μπορεί να στραφεί στον γονέα όταν αισθάνεται πίεση.

Όταν το παιδί έκανε ήδη κάτι επικίνδυνο

Η κατανόηση της πίεσης των συνομηλίκων δεν σημαίνει ότι εξαφανίζεται η προσωπική ευθύνη. Ένας έφηβος χρειάζεται να μπορεί να πει: «Με πίεσαν, αλλά τελικά το έκανα εγώ.» Οι γονείς μπορούν να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες της συμπεριφοράς χωρίς να μετατρέψουν το περιστατικό σε συνολικό χαρακτηρισμό: «Αυτό που έκανες ήταν επικίνδυνο και θα χρειαστεί να υπάρξουν συνέπειες. Θέλω όμως να καταλάβουμε και τι έγινε ώστε την επόμενη φορά να έχεις καλύτερο τρόπο να φύγεις από μια τέτοια κατάσταση.» Ο στόχος είναι το περιστατικό να γίνει εμπειρία μάθησης και όχι απλώς λόγος τιμωρίας.

Πότε μια παρέα είναι πραγματικά ανησυχητική;

Δεν χρειάζεται να ανησυχούμε επειδή οι φίλοι του εφήβου έχουν διαφορετικό ντύσιμο, μουσική ή τρόπο ομιλίας από αυτόν που θα προτιμούσαν οι γονείς. Περισσότερη σημασία έχουν οι αλλαγές στη συμπεριφορά του ίδιου του παιδιού. Αν η νέα παρέα συνοδεύεται από απότομη αύξηση απουσιών από το σχολείο, χρήση ουσιών, κλοπές, βία, σοβαρή παραβίαση κανόνων, επικίνδυνη διαδικτυακή συμπεριφορά ή μεγάλη αλλαγή στις προηγούμενες αξίες και δραστηριότητες του νέου, χρειάζεται να διερευνηθεί περισσότερο τι συμβαίνει. Σε αυτή την περίπτωση η απλή απαγόρευση της παρέας δεν λύνει πάντοτε το πρόβλημα. Χρειάζεται να κατανοήσουμε τι παίρνει ο έφηβος από αυτή την ομάδα: αποδοχή, κοινωνική θέση, προστασία, αίσθηση ταυτότητας ή μια διέξοδο από κάποια άλλη δυσκολία. Αν δεν βρεθεί κάτι που να καλύπτει αυτές τις ανάγκες με ασφαλέστερο τρόπο, είναι πιθανό η απαγόρευση από μόνη της να έχει περιορισμένο αποτέλεσμα.

Όταν η πίεση μετατρέπεται σε εξαναγκασμό

Δεν πρέπει κάθε κατάσταση να αντιμετωπίζεται σαν απλή «πίεση από φίλους». Αν ένα παιδί απειλείται, εκβιάζεται, φοβάται ότι θα δημοσιευτεί προσωπικό υλικό, πιέζεται να έχει σεξουαλική επαφή, εξαναγκάζεται να δώσει χρήματα ή πιστεύει ότι θα δεχθεί βία αν αρνηθεί, η κατάσταση έχει ξεπεράσει την συνηθισμένη επιρροή των συνομηλίκων. Τότε το μήνυμα δεν είναι απλώς: «Πρέπει να μάθεις να λες όχι.» Χρειάζεται παρέμβαση ενηλίκων και, ανάλογα με τη φύση και τη σοβαρότητα του περιστατικού, μπορεί να χρειαστεί συμμετοχή του σχολείου ή άλλων κατάλληλων υπηρεσιών.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια;

Οι περισσότεροι νέοι θα αντιμετωπίσουν κάποια στιγμή πίεση από συνομηλίκους χωρίς να χρειαστούν ψυχολογική ή παιδοψυχιατρική παρέμβαση. Περισσότερη αξιολόγηση είναι χρήσιμη όταν το παιδί φαίνεται επανειλημμένα ανίκανο να διαφοροποιηθεί από μια ομάδα παρά τις σοβαρές συνέπειες, όταν η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής συνδέεται με πολύ χαμηλή αυτοεκτίμηση ή έντονο κοινωνικό άγχος, όταν εμφανίζονται σημαντικές αλλαγές στη διάθεση ή στη συμπεριφορά ή όταν υπάρχουν επαναλαμβανόμενη χρήση ουσιών, επικίνδυνη συμπεριφορά, σοβαρή παραβατικότητα ή σημαντικά προβλήματα στο σχολείο. Προτείνεται επίσης αξιολόγηση όταν οι δυσκολίες με τους συνομηλίκους συνοδεύονται από ανησυχίες για τη διάθεση, την αυτοεκτίμηση ή τη γενικότερη συμπεριφορά του παιδιού. Η αξιολόγηση δεν έχει στόχο να διδάξει απλώς στον νέο να «είναι πιο δυνατός». Χρειάζεται να καταλάβει γιατί η αποδοχή της συγκεκριμένης ομάδας έχει αποκτήσει τόσο μεγάλη σημασία και αν υπάρχουν άλλες δυσκολίες που τον κάνουν περισσότερο ευάλωτο.

Ο στόχος δεν είναι να μην επηρεάζεται ποτέ από τους άλλους

Κανένας άνθρωπος δεν είναι ανεπηρέαστος από τους ανθρώπους γύρω του. Το να ενδιαφέρεται ένας έφηβος για τη γνώμη των φίλων του είναι φυσιολογικό και αποτελεί μέρος της ανάπτυξής του. Ο στόχος είναι περισσότερο σύνθετος: να μπορεί να ανήκει σε μια ομάδα χωρίς να χρειάζεται να εγκαταλείπει κάθε προσωπικό όριο για να παραμείνει μέλος της. Οι γονείς δεν μπορούν να είναι παρόντες σε κάθε δύσκολη απόφαση. Μπορούν όμως να βοηθήσουν τον νέο να αναπτύξει σταδιακά τη δυνατότητα να αναρωτιέται: «Το θέλω πραγματικά αυτό ή το κάνω επειδή φοβάμαι τι θα πουν οι άλλοι;» «Αν ήμουν μόνος μου, θα έκανα την ίδια επιλογή;» «Αν κάτι πάει στραβά, μπορώ να φύγω;» «Υπάρχει κάποιος φίλος που θα με στηρίξει αν πω όχι;» Η ικανότητα να διατηρεί κανείς τις σχέσεις του και ταυτόχρονα να διαφοροποιείται όταν χρειάζεται αποτελεί σημαντικό μέρος της ωρίμανσης. Οι συνομήλικοι δεν είναι αντίπαλοι της οικογένειας· μπορούν να αποτελέσουν έναν από τους σημαντικότερους θετικούς παράγοντες στη ζωή ενός νέου. Αυτό που έχει σημασία είναι το είδος των σχέσεων που δημιουργεί και το κατά πόσο μέσα σε αυτές μπορεί να παραμένει ασφαλής και να κάνει πραγματικές επιλογές.