Τα παιδιά μαθαίνουν πολλά όχι μόνο από όσα τους λέμε, αλλά και από όσα βλέπουν να κάνουν οι άνθρωποι γύρω τους. Παρατηρούν πώς οι ενήλικες αντιμετωπίζουν μια αποτυχία, πώς μιλούν σε κάποιον με τον οποίο διαφωνούν, πώς συμπεριφέρονται όταν θυμώνουν, πώς χρησιμοποιούν το κινητό τους και πώς αντιμετωπίζουν ανθρώπους που είναι διαφορετικοί από τους ίδιους. Μέσα από αυτή τη συνεχή παρατήρηση δημιουργούν σταδιακά πρότυπα για το πώς λειτουργούν οι σχέσεις και για το ποια συμπεριφορά θεωρείται φυσιολογική ή αποδεκτή. Πρότυπο δεν είναι μόνο ένας διάσημος αθλητής, καλλιτέχνης ή άλλος δημόσιος άνθρωπος. Για πολλά παιδιά τα πρώτα και ισχυρότερα πρότυπα είναι οι γονείς και οι άνθρωποι που τα φροντίζουν. Καθώς μεγαλώνουν, σημαντική επιρροή μπορούν να αποκτήσουν αδέλφια, συγγενείς, εκπαιδευτικοί, προπονητές, φίλοι και συνομήλικοι, αλλά και άνθρωποι ή χαρακτήρες που το παιδί γνωρίζει μόνο μέσα από βιβλία, ταινίες, βιντεοπαιχνίδια και ψηφιακά μέσα.

Τι σημαίνει να αποτελεί κάποιος πρότυπο;

Πρότυπο είναι ένας άνθρωπος του οποίου τη συμπεριφορά, τις αξίες, τις επιλογές ή τον τρόπο ζωής ένα παιδί παρατηρεί και, σε κάποιο βαθμό, χρησιμοποιεί ως παράδειγμα. Η μίμηση αποτελεί βασικό μηχανισμό μάθησης ήδη από πολύ μικρή ηλικία. Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει, για παράδειγμα, ότι ακόμη και μικρά παιδιά που βλέπουν έναν ενήλικα να συμπεριφέρεται βοηθητικά είναι στη συνέχεια περισσότερο πιθανό να εκδηλώσουν και τα ίδια βοηθητική συμπεριφορά. Ευρύτερη ανασκόπηση της έρευνας για την προκοινωνική μοντελοποίηση καταλήγει επίσης ότι η παρατήρηση προκοινωνικών προτύπων, τόσο στην πραγματική ζωή όσο και στα μέσα, μπορεί να ενισχύσει ανάλογες συμπεριφορές. Η επίδραση δεν σημαίνει ότι ένα παιδί θα αντιγράψει μηχανικά ό,τι βλέπει. Τα παιδιά δεν είναι παθητικοί δέκτες. Παρατηρούν, ερμηνεύουν, συγκρίνουν και επιλέγουν. Καθώς μεγαλώνουν, μπορούν όλο και περισσότερο να θαυμάζουν ένα χαρακτηριστικό ενός ανθρώπου χωρίς να υιοθετούν ολόκληρο τον τρόπο ζωής του.

Οι γονείς είναι πρότυπα ακόμη κι όταν δεν προσπαθούν να είναι

Οι γονείς μπορεί να σκέφτονται ότι λειτουργούν ως πρότυπα κυρίως όταν δίνουν κάποιο καλό παράδειγμα συνειδητά. Στην πραγματικότητα, τα παιδιά παρατηρούν και τις καθημερινές στιγμές στις οποίες οι ενήλικες δεν προσπαθούν να τους διδάξουν τίποτα. Αν ένας γονέας λέει στο παιδί: «Πρέπει να μιλάς με σεβασμό.» αλλά ο ίδιος προσβάλλει ανθρώπους όταν θυμώνει, το παιδί λαμβάνει δύο διαφορετικά μηνύματα. Αν του λέει: «Δεν πρέπει να είσαι συνέχεια στο κινητό.» αλλά ελέγχει το τηλέφωνό του σε κάθε γεύμα και ενώ το παιδί του μιλά, η πραγματική συμπεριφορά μπορεί να έχει μεγαλύτερη εκπαιδευτική δύναμη από τον κανόνα. Θα πρέπει οι ενήλικες να εξετάζουν και τις δικές τους ψηφιακές συνήθειες, να είναι παρόντες στις οικογενειακές αλληλεπιδράσεις και να αποτελούν οι ίδιοι πρότυπα ασφαλούς και ευγενικής συμπεριφοράς στο διαδίκτυο.

Τα παιδιά παρατηρούν πώς διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας

Η μοντελοποίηση αφορά ιδιαίτερα τη συναισθηματική ρύθμιση. Τα παιδιά παρακολουθούν τι κάνουν οι ενήλικες όταν απογοητεύονται, αγχώνονται ή θυμώνουν. Η οικογενειακή έρευνα δείχνει ότι η παρατήρηση και η μοντελοποίηση αποτελούν έναν από τους βασικούς τρόπους μέσω των οποίων τα παιδιά μαθαίνουν σχετικά με τα συναισθήματα και τη ρύθμισή τους. Ένας γονέας δεν χρειάζεται να μην θυμώνει ποτέ για να αποτελεί καλό πρότυπο. Περισσότερο χρήσιμο είναι το παιδί να βλέπει ότι ένας άνθρωπος μπορεί να θυμώσει και παρ' όλα αυτά να μη γίνει προσβλητικός ή βίαιος. Μπορεί να ακούσει: «Είμαι πολύ θυμωμένος τώρα και θέλω λίγα λεπτά πριν συνεχίσουμε τη συζήτηση.» Το παιδί παρατηρεί έτσι ότι το συναίσθημα δεν είναι πρόβλημα από μόνο του και ότι υπάρχει τρόπος να ρυθμιστεί η συμπεριφορά που το ακολουθεί.

Το λάθος ενός γονέα μπορεί επίσης να γίνει θετικό πρότυπο

Δεν υπάρχει γονέας που συμπεριφέρεται πάντα όπως θα ήθελε. Μπορεί κάποτε να φωνάξει υπερβολικά, να μιλήσει άδικα ή να χάσει την υπομονή του. Η προσπάθεια να παρουσιάζεται ο γονέας ως αλάνθαστος δεν είναι απαραίτητη. Το πώς αντιδρά μετά το λάθος αποτελεί και αυτό σημαντικό μοντέλο συμπεριφοράς. Ένας γονέας μπορεί να πει: «Πριν σου μίλησα πολύ απότομα. Ήμουν θυμωμένος, αλλά αυτό δεν ήταν σωστό. Συγγνώμη.» Με αυτόν τον τρόπο το παιδί βλέπει ότι η ανάληψη ευθύνης δεν μειώνει την αξία ή την εξουσία κάποιου. Αντίθετα, μαθαίνει ότι οι άνθρωποι κάνουν λάθη, μπορούν να τα αναγνωρίζουν και να προσπαθούν να τα διορθώνουν. Τα παιδιά χρειάζεται να κατανοήσουν πως όλοι οι άνθρωποι έχουν θετικές και αρνητικές πλευρές, κάνουν λάθη και μπορούν να μαθαίνουν από αυτά.

Εκπαιδευτικοί, προπονητές και άλλοι σημαντικοί ενήλικες

Καθώς το παιδί αποκτά ζωή έξω από την οικογένεια, άλλοι ενήλικες μπορεί να αποκτήσουν ιδιαίτερη σημασία. Ένας εκπαιδευτικός μπορεί να γίνει πρότυπο για το πώς αντιμετωπίζουμε τη γνώση, την προσπάθεια και τα λάθη. Ένας προπονητής μπορεί να επηρεάσει το πώς το παιδί σκέφτεται για τη συνεργασία, τον ανταγωνισμό, την επιτυχία και την αποτυχία. Ένας μεγαλύτερος συγγενής μπορεί να αποτελεί παράδειγμα για μια επαγγελματική διαδρομή ή για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τους άλλους ανθρώπους. Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο έχει σημασία το κλίμα των δραστηριοτήτων στις οποίες συμμετέχει το παιδί και όχι μόνο το περιεχόμενό τους. Δεν αρκεί να ρωτάμε αν ένας προπονητής είναι αποτελεσματικός στο να κερδίζει αγώνες. Έχει επίσης σημασία πώς μιλά στα παιδιά, πώς αντιδρά όταν κάποιος κάνει λάθος και τι είδους συμπεριφορά επιβραβεύει.

Οι συνομήλικοι γίνονται πρότυπα

Στη σχολική ηλικία και ιδιαίτερα στην εφηβεία, οι συνομήλικοι αποκτούν όλο και μεγαλύτερη επιρροή. Ένα παιδί μπορεί να παρατηρεί ποιος είναι δημοφιλής, ποιος γίνεται αποδεκτός, ποιος θεωρείται «δυνατός» ή «κουλ» και ποιες συμπεριφορές ανταμείβονται από την ομάδα. Αυτή η κοινωνική μάθηση μπορεί να είναι θετική. Τα παιδιά μπορούν να μιμηθούν τη συνεργασία, τη γενναιοδωρία και άλλες προκοινωνικές συμπεριφορές των συνομηλίκων τους. Ακόμη και σε παιδιά 4 και 6 ετών έχει φανεί πειραματικά ότι η παρατήρηση μιας πλειοψηφίας συνομηλίκων που μοιράζεται γενναιόδωρα μπορεί να αυξήσει την αντίστοιχη συμπεριφορά. Μπορεί όμως να συμβεί και το αντίθετο. Αν επιθετική, εξευτελιστική ή εκφοβιστική συμπεριφορά αυξάνει το κύρος ενός παιδιού μέσα στην ομάδα, οι υπόλοιποι μπορεί να την αντιγράψουν. Η παρατήρηση προτύπων που χρησιμοποιούν βία ή εκφοβισμό έχει αναγνωριστεί ως ένας από τους παράγοντες που μπορούν να ενισχύσουν τέτοιες συμπεριφορές.

Διάσημοι άνθρωποι και δημόσια πρότυπα

Τα παιδιά και οι έφηβοι μπορεί να θαυμάζουν αθλητές, τραγουδιστές, ηθοποιούς και άλλους δημόσιους ανθρώπους. Μπορεί να μιμούνται το ντύσιμο, το χτένισμα ή τον τρόπο ομιλίας τους και να ενδιαφέρονται για τις απόψεις και τις προσωπικές τους επιλογές. Αυτό δεν αποτελεί από μόνο του πρόβλημα. Ένα δημόσιο πρόσωπο μπορεί να λειτουργήσει ως σημαντική πηγή έμπνευσης: για προσπάθεια, δημιουργικότητα, αθλητισμό, κοινωνική προσφορά ή υπέρβαση δυσκολιών. Χρειάζεται όμως να βοηθούμε το παιδί να καταλάβει ότι η δημόσια εικόνα ενός ανθρώπου είναι μόνο ένα μέρος της πραγματικότητάς του. Η επιτυχία σε έναν συγκεκριμένο τομέα δεν μετατρέπει κάποιον σε αυθεντία για κάθε ζήτημα και δεν σημαίνει ότι όλες οι επιλογές του είναι άξιες μίμησης. Ένας εξαιρετικός αθλητής μπορεί να έχει πολύ χρήσιμα πράγματα να διδάξει για την προπόνηση και την επιμονή και ταυτόχρονα να κάνει μια σοβαρά λανθασμένη προσωπική επιλογή. Το παιδί μπορεί να κρατήσει το πρώτο χωρίς να χρειάζεται να δικαιολογήσει το δεύτερο.

Δεν χρειάζεται να «κατεδαφίζουμε» το πρότυπο του παιδιού

Όταν ένας γονέας δεν εγκρίνει κάποιον που θαυμάζει το παιδί, μπορεί να μπει στον πειρασμό να πει: «Αυτός είναι απαράδεκτος. Δεν καταλαβαίνω τι βρίσκεις σε αυτόν.» Η άμεση υποτίμηση μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα, ιδιαίτερα στους εφήβους. Είναι συχνά περισσότερο χρήσιμο να ρωτήσουμε: «Τι σου αρέσει σε αυτόν;» «Ποιο χαρακτηριστικό του θα ήθελες να έχεις κι εσύ;» «Υπάρχει κάτι που κάνει με το οποίο δεν συμφωνείς;» Έτσι το παιδί μαθαίνει να αξιολογεί συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και συμπεριφορές αντί να χωρίζει τους ανθρώπους σε απόλυτα «καλούς» και «κακούς». Καλό είναι να ζητούν οι γονείς από το παιδί να αναγνωρίζει τι θαυμάζει σε ένα πρότυπο και να συζητούν μαζί του τις συγκεκριμένες συμπεριφορές που θεωρούν προβληματικές.

Τι κάνουμε όταν ένα πρότυπο κάνει κάτι σοβαρά λανθασμένο;

Τα παιδιά μπορεί να απογοητευτούν όταν ένας άνθρωπος που θαύμαζαν εμπλέκεται σε βία, ρατσιστική ή σεξιστική συμπεριφορά, χρήση ουσιών ή άλλη σοβαρά προβληματική πράξη. Μικρότερα παιδιά μπορεί ακόμη και να υποθέσουν ότι, εφόσον ένας επιτυχημένος και δημοφιλής άνθρωπος συμπεριφέρεται με αυτόν τον τρόπο, η συμπεριφορά είναι φυσιολογική ή αποδεκτή. Δεν χρειάζεται να αγνοηθεί το γεγονός. Μπορεί να γίνει ευκαιρία συζήτησης. «Τι πιστεύεις για αυτό που έκανε;» «Γιατί θεωρείς ότι ήταν λάθος;» «Τι άλλο θα μπορούσε να είχε κάνει;» «Αλλάζει αυτό όσα εκτιμούσες σε εκείνον;» Δεν υπάρχει μία σωστή απάντηση. Ο στόχος είναι να αναπτύξει το παιδί κριτική σκέψη και να καταλάβει ότι ο θαυμασμός δεν απαιτεί άκριτη αποδοχή.

Ένα καλό πρότυπο δεν χρειάζεται να είναι τέλειο

Η ιδέα του «τέλειου προτύπου» δεν είναι ιδιαίτερα ρεαλιστική. Περισσότερο χρήσιμο είναι να βοηθήσουμε το παιδί να αναγνωρίζει συγκεκριμένες ποιότητες: ευγένεια, συνέπεια, επιμονή, δημιουργικότητα, ειλικρίνεια, υπευθυνότητα, θάρρος, ικανότητα συνεργασίας ή διάθεση προσφοράς. Ένας άνθρωπος μπορεί να αποτελεί καλό πρότυπο σε έναν τομέα χωρίς να αποτελεί πρότυπο σε όλους. Αυτό βοηθά και το ίδιο το παιδί να μην αντιμετωπίζει την προσωπικότητά του με απόλυτους όρους. Δεν χρειάζεται να γίνει ακριβώς σαν κάποιον άλλον. Μπορεί να επιλέξει στοιχεία από διαφορετικούς ανθρώπους και να τα ενσωματώσει στη δική του αναπτυσσόμενη ταυτότητα. Ένα παιδί δεν χρειάζεται να κάνει ό,τι κάνει το πρότυπό του και μπορεί να παραμένει ο εαυτός του.

Τα πρότυπα στα κοινωνικά δίκτυα

Η σημερινή γενιά παιδιών και εφήβων εκτίθεται σε πολύ περισσότερα δημόσια πρότυπα από τις προηγούμενες. Ένας influencer, streamer ή δημιουργός περιεχομένου μπορεί να εμφανίζεται καθημερινά στο κινητό του παιδιού και να αποκτά μια αίσθηση οικειότητας πολύ μεγαλύτερη από εκείνη ενός παλαιότερου τηλεοπτικού σταρ. Για αυτό οι γονείς θα πρέπει να γνωρίζουν τι περιεχόμενο παρακολουθεί το παιδί και να συζητούν μαζί του περιπτώσεις αγενούς συμπεριφοράς, βίας, μη ρεαλιστικών προτύπων εμφάνισης και εμπορικών μηνυμάτων. Η ερώτηση επομένως δεν είναι μόνο: «Πόση ώρα είναι στο TikTok ή στο YouTube;» αλλά και: «Ποιοι άνθρωποι εμφανίζονται κάθε ημέρα στην οθόνη του και τι είδους συμπεριφορά παρουσιάζουν ως επιτυχημένη, ελκυστική ή φυσιολογική;»

Η δημοτικότητα δεν αποτελεί απόδειξη αξιοπιστίας

Ένα παιδί ή ένας έφηβος μπορεί εύκολα να συνδέσει μεγάλο αριθμό followers ή views με κύρος και γνώση. Είναι χρήσιμο σταδιακά να μάθει να διακρίνει διαφορετικά ερωτήματα: Είναι αυτός ο άνθρωπος διασκεδαστικός; Είναι επιτυχημένος σε έναν συγκεκριμένο τομέα; Γνωρίζει πραγματικά το θέμα για το οποίο μιλά; Προσπαθεί να πουλήσει κάτι; Υπάρχουν άλλες πιο αξιόπιστες πηγές; Αυτές οι δεξιότητες αποτελούν πλέον μέρος του ψηφιακού γραμματισμού. Η σύγχρονη προσέγγιση στα ψηφιακά μέσα δίνει έμφαση στην ποιότητα του περιεχομένου και στη συνεχή επικοινωνία με το παιδί και όχι μόνο στον περιορισμό του χρόνου οθόνης.

Τα παιδιά χρειάζονται περισσότερα από ένα πρότυπα

Δεν είναι ιδιαίτερα χρήσιμο όλο το ενδιαφέρον ενός παιδιού να επενδύεται σε έναν και μοναδικό άνθρωπο. Ένα παιδί μπορεί να θαυμάζει έναν αθλητή για την πειθαρχία του, μια δασκάλα για τον τρόπο που αντιμετωπίζει τους ανθρώπους, έναν παππού για την αξιοπιστία του και έναν φίλο για το θάρρος με το οποίο υποστηρίζει άλλους. Η ύπαρξη πολλών και διαφορετικών προτύπων δίνει στο παιδί μεγαλύτερη δυνατότητα να καταλάβει ότι οι θετικές ανθρώπινες ιδιότητες εμφανίζονται σε διαφορετικούς ανθρώπους και με διαφορετικούς τρόπους. Οι γονείς θα πρέπει να δείχνουν στα παιδιά και θετικά πρότυπα από τη δική τους κοινότητα και να μιλούν για ανθρώπους τους οποίους οι ίδιοι εκτιμούν και γιατί.

Τα πρότυπα δεν χρειάζεται να είναι διάσημα

Ένας άνθρωπος που το παιδί βλέπει στην καθημερινότητά του μπορεί να έχει μεγαλύτερη επιρροή από έναν διάσημο που βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Ένας δάσκαλος που αντιμετωπίζει με σεβασμό έναν μαθητή που δυσκολεύεται, ένας προπονητής που προτιμά να προστατεύσει την υγεία ενός παιδιού αντί να κερδίσει έναν αγώνα, ένας μεγαλύτερος μαθητής που υπερασπίζεται ένα παιδί που δέχεται εκφοβισμό ή ένας συγγενής που φροντίζει με συνέπεια έναν ηλικιωμένο μπορούν να αποτελέσουν πολύ ισχυρά πραγματικά παραδείγματα. Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο αξίζει οι γονείς να συζητούν όχι μόνο διάσημα πρόσωπα αλλά και ανθρώπους από το καθημερινό περιβάλλον.

Οι δραστηριότητες διευρύνουν τον κύκλο των θετικών προτύπων

Αθλητισμός, τέχνες, εθελοντισμός, ομάδες, πολιτιστικές και άλλες δραστηριότητες μπορούν να φέρουν το παιδί σε επαφή με διαφορετικούς ενήλικες και συνομηλίκους που ενσαρκώνουν αξίες και δεξιότητες που η οικογένεια θεωρεί σημαντικές. Η συμμετοχή σε ανάλογες δραστηριότητες προτείνεται και ως ένας τρόπος να αυξηθούν οι ευκαιρίες για επαφή με θετικές επιρροές. Δεν χρειάζεται η δραστηριότητα να επιλεγεί αποκλειστικά με βάση το αν θα βρεθεί «καλός μέντορας». Χρειάζεται όμως οι γονείς να παρατηρούν και την ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων που δημιουργούνται εκεί.

Πώς μιλάμε για τις αξίες χωρίς να κάνουμε διάλεξη;

Ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος είναι να χρησιμοποιούνται πραγματικές καταστάσεις. Αν μια αθλήτρια παραδεχθεί δημόσια ένα λάθος της, μπορεί να συζητηθεί η ανάληψη ευθύνης. Αν ένας γνωστός άνθρωπος προσβάλει κάποιον, μπορεί να συζητηθεί αν η επιτυχία δικαιολογεί τέτοια συμπεριφορά. Αν ένας χαρακτήρας σε μια σειρά βοηθήσει έναν φίλο παρά το προσωπικό κόστος, μπορεί να συζητηθεί τι έκανε και γιατί. Οι ερωτήσεις συνήθως είναι πιο χρήσιμες από τα έτοιμα συμπεράσματα: «Τι σου άρεσε σε αυτό που έκανε;» «Εσύ πώς θα ένιωθες;» «Θα έκανες το ίδιο;» Η συζήτηση αυτή βοηθά το παιδί να μετακινηθεί από την απλή μίμηση προς τη συνειδητή αξιολόγηση.

Οι γονείς δεν χρειάζεται να παρουσιάζουν τον εαυτό τους ως το μοναδικό σωστό πρότυπο

Ένα παιδί χρειάζεται σταδιακά να συναντήσει και ανθρώπους που σκέφτονται διαφορετικά από τους γονείς του. Αυτό είναι μέρος της ανάπτυξης μιας ανεξάρτητης ταυτότητας. Ο γονέας μπορεί να πει: «Εγώ σε αυτό διαφωνώ μαζί του, αλλά καταλαβαίνω γιατί εκτιμάς τον τρόπο που επιμένει στους στόχους του.» Με αυτόν τον τρόπο δείχνει ότι η διαφωνία δεν απαιτεί πλήρη απόρριψη του άλλου ανθρώπου και μοντελοποιεί ταυτόχρονα κριτική σκέψη. Ιδιαίτερα στην εφηβεία, αυτό είναι συχνά περισσότερο αποτελεσματικό από την προσπάθεια να ελέγχεται ποιον επιτρέπεται να θαυμάζει ο νέος.

Πότε ένα πρότυπο γίνεται ανησυχητική επιρροή;

Το γεγονός ότι ένα παιδί θαυμάζει έναν αμφιλεγόμενο καλλιτέχνη, influencer ή άλλο δημόσιο πρόσωπο δεν αποτελεί από μόνο του λόγο ψυχολογικής ανησυχίας.

Χρειάζεται όμως μεγαλύτερη προσοχή όταν η ταύτιση συνοδεύεται από σημαντικές αλλαγές στη συμπεριφορά ή στις στάσεις του παιδιού, ιδιαίτερα αν εμφανίζονται:

• αυξανόμενη αποδοχή ή μίμηση βίαιης, ρατσιστικής, σεξιστικής ή εξευτελιστικής συμπεριφοράς,
• επικίνδυνη χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών επειδή παρουσιάζεται ως ελκυστική από το πρότυπο,
• σημαντικές και απότομες αλλαγές στη διατροφή, στην άσκηση ή στην εικόνα σώματος,
• επικίνδυνες διαδικτυακές προκλήσεις ή άλλες συμπεριφορές που γίνονται για μίμηση ή κοινωνική αποδοχή,
• εγκατάλειψη προηγούμενων σχέσεων, δραστηριοτήτων ή αξιών μαζί με γενικότερη σημαντική αλλαγή στη λειτουργικότητα,
• αδυναμία του παιδιού να δεχθεί οποιαδήποτε κριτική για το πρότυπο σε βαθμό που δημιουργούνται σοβαρές συγκρούσεις ή επικίνδυνες επιλογές.

Συστήνεται αξιολόγηση από κατάλληλο επαγγελματία όταν οι γονείς παρατηρούν ανησυχητικές αλλαγές στη συμπεριφορά ή στις στάσεις του παιδιού που φαίνεται να σχετίζονται με μια αρνητική επιρροή.

Το παράδειγμα των γονέων έχει ιδιαίτερη σημασία στον ψηφιακό κόσμο

Η ψηφιακή συμπεριφορά προσφέρει πολλά μικρά καθημερινά παραδείγματα. Αν οι γονείς δεν γράφουν προσβλητικά σχόλια, δεν χρησιμοποιούν το κινητό ενώ οδηγούν, σέβονται την ιδιωτικότητα των άλλων και αφήνουν το τηλέφωνο στην άκρη όταν κάποιος τους μιλά, δείχνουν στην πράξη τι σημαίνει υπεύθυνη ψηφιακή συμπεριφορά. Προτείνεται οι γονείς να λειτουργούν ως ψηφιακά πρότυπα με ασφαλή οδήγηση χωρίς κινητό, παρουσία στις προσωπικές σχέσεις και ευγενική διαδικτυακή συμπεριφορά. Αντίθετα, είναι δύσκολο να εξηγήσουμε σε έναν έφηβο ότι δεν πρέπει να δημοσιεύει προσωπικές φωτογραφίες τρίτων χωρίς άδεια αν οι ίδιοι οι γονείς αναρτούν συστηματικά φωτογραφίες των παιδιών τους χωρίς να λαμβάνουν υπόψη την άποψή τους καθώς μεγαλώνουν.

Τα παιδιά προσέχουν πώς μιλάμε για άλλους ανθρώπους

Η μοντελοποίηση των αξιών συμβαίνει ακόμη και σε πολύ απλές οικογενειακές συζητήσεις. Πώς μιλάμε για κάποιον που έχει διαφορετική εμφάνιση; Πώς σχολιάζουμε έναν άνθρωπο με αναπηρία; Τι λέμε για κάποιον που έχει διαφορετική πολιτισμική προέλευση; Πώς μιλάμε για ανθρώπους που διαφωνούν πολιτικά ή κοινωνικά μαζί μας; Το παιδί μαθαίνει από το λεξιλόγιο, τον τόνο και τον τρόπο με τον οποίο οι ενήλικες αντιμετωπίζουν ανθρώπους εκτός της οικογένειας. Αντίστοιχα η μοντελοποίηση καλοσύνης, σεβασμού και ανεκτικότητας από τους ενήλικες αποτελεί βασικό στοιχείο της πρόληψης επιθετικών συμπεριφορών.

Δεν χρειάζεται το παιδί να γίνει αντίγραφο του προτύπου του

Η αναπτυξιακή λειτουργία ενός προτύπου δεν είναι να δώσει στο παιδί ένα έτοιμο πρόσωπο που πρέπει να αντιγράψει. Ένα παιδί μπορεί να θαυμάζει την επιμονή ενός αθλητή, τη δημιουργικότητα ενός μουσικού, την καλοσύνη μιας εκπαιδευτικού και το χιούμορ ενός φίλου. Καθώς μεγαλώνει, επιλέγει στοιχεία, τα συνδυάζει με τη δική του ιδιοσυγκρασία και τις δικές του αξίες και διαμορφώνει σταδιακά τη δική του ταυτότητα. Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν περισσότερο όταν το ερώτημα δεν είναι: «Ποιον πρέπει να θαυμάζεις;» αλλά: «Τι ακριβώς θαυμάζεις σε αυτόν και θέλεις να καλλιεργήσεις και στον εαυτό σου;» Αυτή η μετατόπιση από τον άνθρωπο προς την ποιότητα που αντιπροσωπεύει κάνει το πρότυπο περισσότερο χρήσιμο και λιγότερο απόλυτο.

Το βασικό μήνυμα για τους γονείς

Οι γονείς δεν μπορούν ούτε χρειάζεται να ελέγχουν όλα τα πρότυπα που θα συναντήσει ένα παιδί. Όσο μεγαλώνει, θα επηρεάζεται από φίλους, εκπαιδευτικούς, προπονητές, δημόσια πρόσωπα και ανθρώπους που συναντά στο διαδίκτυο. Μπορούν όμως να κάνουν κάτι σημαντικότερο: να βοηθήσουν το παιδί να αναπτύξει την ικανότητα να αξιολογεί τους ανθρώπους που θαυμάζει. Να μπορεί να αναγνωρίζει μια θετική ποιότητα χωρίς να εξιδανικεύει ολόκληρο τον άνθρωπο. Να καταλαβαίνει ότι η επιτυχία δεν καθιστά όλες τις επιλογές κάποιου σωστές. Να μπορεί να απογοητευτεί από ένα πρότυπο χωρίς να αισθανθεί ότι πρέπει είτε να το δικαιολογήσει είτε να απορρίψει όλα όσα εκτιμούσε σε αυτό. Και κυρίως να έχει στην καθημερινή του ζωή ανθρώπους που του δείχνουν στην πράξη ότι ο σεβασμός, η υπευθυνότητα, η καλοσύνη, η προσπάθεια και η ανάληψη ευθύνης δεν είναι απλώς πράγματα που λέμε στα παιδιά, αλλά τρόποι με τους οποίους προσπαθούμε και οι ίδιοι να ζούμε.