Τα τικ είναι ξαφνικές, γρήγορες και επαναλαμβανόμενες κινήσεις ή ήχοι που εμφανίζονται χωρίς το παιδί να τα επιδιώκει. Μπορεί να είναι πολύ διακριτικά και να περνούν σχεδόν απαρατήρητα ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, να είναι συχνά και έντονα και να επηρεάζουν το σχολείο, τις κοινωνικές σχέσεις ή την καθημερινότητα του παιδιού. Τα τικ είναι σχετικά συχνά στην παιδική ηλικία και σε αρκετά παιδιά εμφανίζονται για ένα χρονικό διάστημα και στη συνέχεια υποχωρούν. Η παρουσία ενός τικ δεν σημαίνει επομένως απαραίτητα ότι το παιδί έχει σύνδρομο Tourette ή ότι θα παρουσιάζει τικ σε όλη του τη ζωή.

Πώς μπορεί να μοιάζει ένα τικ;

Υπάρχουν δύο βασικές κατηγορίες: τα κινητικά τικ και τα φωνητικά ή ηχητικά τικ. Στα κινητικά τικ μπορεί να παρατηρούνται, για παράδειγμα:

• συχνό ανοιγοκλείσιμο των ματιών,
• μορφασμοί του προσώπου,
• τίναγμα του κεφαλιού,
• ανασήκωμα των ώμων,
• απότομες κινήσεις των χεριών ή των ποδιών,
• άγγιγμα αντικειμένων ή του σώματος,
• άλματα ή άλλες περισσότερο σύνθετες κινήσεις.

Στα φωνητικά τικ μπορεί να υπάρχουν:

• καθάρισμα του λαιμού,
• ρούφηγμα της μύτης,
• βήχας χωρίς άλλη αιτία,
• μικροί ήχοι ή γρυλίσματα,
• επανάληψη συλλαβών, λέξεων ή φράσεων.

Τα τικ μπορεί να είναι απλά, όταν αφορούν μια σύντομη κίνηση ή έναν απλό ήχο, ή σύνθετα, όταν περιλαμβάνουν μια ακολουθία κινήσεων ή περισσότερο οργανωμένες φωνητικές εκδηλώσεις.

Το παιδί μπορεί να τα ελέγξει;

Η απάντηση δεν είναι ένα απλό «ναι» ή «όχι». Πολλά παιδιά, ιδιαίτερα όσο μεγαλώνουν, μπορούν να συγκρατήσουν ένα τικ για κάποιο χρονικό διάστημα. Αυτό όμως απαιτεί προσπάθεια και δεν σημαίνει ότι το τικ είναι εκούσιο. Συχνά πριν από το τικ αισθάνονται μια εσωτερική ένταση, πίεση, φαγούρα ή μια αίσθηση ότι «πρέπει» να κάνουν τη συγκεκριμένη κίνηση. Η εκτέλεση του τικ συνήθως ανακουφίζει προσωρινά αυτή την αίσθηση. Τα μικρότερα παιδιά μπορεί να μην μπορούν ακόμη να περιγράψουν αυτή την προειδοποιητική αίσθηση. Για τον λόγο αυτό, το να λέμε συνεχώς: «Σταμάτα να το κάνεις.» ή «Αφού μπορείς να το κρατήσεις στο σχολείο, μπορείς να το σταματήσεις και στο σπίτι.» δεν αποδίδει σωστά αυτό που βιώνει το παιδί. Η προσωρινή καταστολή ενός τικ μπορεί να είναι δυνατή, αλλά συχνά απαιτεί σημαντική συγκέντρωση και προσπάθεια.

Γιατί κάποιες ημέρες είναι περισσότερα και άλλες λιγότερα;

Χαρακτηριστικό των τικ είναι ότι αυξομειώνονται με τον χρόνο. Ένα τικ μπορεί να είναι πολύ συχνό για μερικές εβδομάδες, να μειωθεί ή να εξαφανιστεί και αργότερα να εμφανιστεί κάποιο διαφορετικό. Η θέση, η μορφή, η ένταση και η συχνότητά τους μπορεί επίσης να αλλάζουν. Κούραση, ένταση, άγχος, ενθουσιασμός ή ορισμένες καταστάσεις του περιβάλλοντος μπορεί να κάνουν τα τικ περισσότερο εμφανή. Αυτό δεν σημαίνει ότι το άγχος προκαλεί τη διαταραχή τικ. Μπορεί όμως να επηρεάσει προσωρινά την έκφρασή της. Αντίστοιχα, η παρατήρηση του παιδιού και οι συνεχείς υπενθυμίσεις για το τικ μπορεί να αυξήσουν την ένταση και την αυτοσυνειδησία του.

Ποια είδη διαταραχών τικ υπάρχουν;

Η ταξινόμηση εξαρτάται κυρίως από το είδος των τικ και από το χρονικό διάστημα που υπάρχουν. Προσωρινή διαταραχή τικ: υπάρχουν κινητικά ή/και φωνητικά τικ για διάστημα μικρότερο του ενός έτους. Επίμονη κινητική ή φωνητική διαταραχή τικ: υπάρχουν κινητικά ή φωνητικά τικ για τουλάχιστον ένα έτος. Σύνδρομο Tourette: έχουν εμφανιστεί πολλαπλά κινητικά τικ και τουλάχιστον ένα φωνητικό τικ, όχι απαραίτητα ταυτόχρονα, και τα τικ έχουν διαρκέσει τουλάχιστον ένα έτος. Η έναρξη γίνεται πριν από την ηλικία των 18 ετών. Επομένως, ένα παιδί που ανοιγοκλείνει για λίγες εβδομάδες έντονα τα μάτια του δεν έχει αυτομάτως σύνδρομο Tourette.

Τι είναι το σύνδρομο Tourette;

Το σύνδρομο Tourette είναι μια νευροαναπτυξιακή κατάσταση στην οποία υπάρχουν τόσο κινητικά όσο και φωνητικά τικ. Τα πρώτα τικ εμφανίζονται συνήθως στην παιδική ηλικία, συχνά περίπου μεταξύ 5 και 10 ετών, και αρκετές φορές αρχίζουν στην περιοχή του προσώπου ή του κεφαλιού. Η μορφή και η βαρύτητά τους μπορεί να αλλάζουν σημαντικά με την πάροδο του χρόνου. Σε πολλά παιδιά τα τικ μειώνονται σημαντικά κατά την εφηβεία ή την πρώιμη ενήλικη ζωή. Σε ορισμένα εξαφανίζονται, ενώ σε άλλα παραμένουν σε διαφορετικό βαθμό και στην ενήλικη ζωή. Η διάγνωση Tourette επομένως δεν επιτρέπει από μόνη της να προβλέψουμε με ακρίβεια πώς θα είναι η κατάσταση ενός συγκεκριμένου παιδιού αρκετά χρόνια αργότερα.

Το σύνδρομο Tourette σημαίνει ότι το παιδί βρίζει;

Όχι. Αυτή είναι μία από τις συχνότερες λανθασμένες αντιλήψεις. Η ακούσια εκφορά άσεμνων ή κοινωνικά ακατάλληλων λέξεων ονομάζεται κοπρολαλία. Μπορεί να εμφανιστεί σε ένα μέρος των ατόμων με Tourette, αλλά δεν αποτελεί απαραίτητο χαρακτηριστικό της διαταραχής και οι περισσότεροι άνθρωποι με Tourette δεν την παρουσιάζουν. Όταν εμφανίζεται, δεν αποτελεί σκόπιμη προσβολή ούτε ένδειξη κακής ανατροφής. Η επίπληξη ή η τιμωρία του παιδιού για ένα ακούσιο τικ δεν το βοηθά να το ελέγξει και μπορεί να αυξήσει τη ντροπή και την ψυχολογική του επιβάρυνση.

Είναι τα τικ αποτέλεσμα άγχους ή ψυχολογικού προβλήματος;

Οι διαταραχές τικ είναι νευροαναπτυξιακές καταστάσεις. Δεν δημιουργούνται επειδή ένα παιδί είναι «νευρικό», επειδή οι γονείς το πιέζουν ή επειδή δεν μπορεί να διαχειριστεί σωστά το άγχος του. Το άγχος, η κόπωση και άλλοι παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν τη συχνότητα ή την ένταση των τικ, αλλά αυτό είναι διαφορετικό από το να αποτελούν την αιτία τους. Η ανάπτυξη του συνδρόμου Tourette σχετίζεται σημαντικά με γενετικούς παράγοντες και η βιολογική του βάση είναι σύνθετη.

Μήπως το κάνει για να τραβήξει την προσοχή;

Συνήθως όχι. Τα τικ δεν αποτελούν συμπεριφορά που το παιδί επιλέγει για να ενοχλήσει τους άλλους ή για να προσελκύσει την προσοχή. Αν ένα παιδί προσπαθεί να καταστείλει τα τικ στο σχολείο και τα παρουσιάζει περισσότερο όταν επιστρέφει στο σπίτι, οι γονείς μπορεί να αναρωτηθούν γιατί «εκεί μπορεί να κρατηθεί και εδώ όχι». Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι στο ασφαλέστερο περιβάλλον του σπιτιού δεν χρειάζεται πλέον να καταβάλλει την ίδια προσπάθεια για να τα συγκρατεί. Η εστίαση όλων των συζητήσεων γύρω από το τικ συνήθως δεν είναι βοηθητική. Όταν το ίδιο το παιδί δεν ενοχλείται και το τικ δεν προκαλεί πρόβλημα, συχνά είναι καλύτερο οι ενήλικες να μην το σχολιάζουν συνεχώς.

Τικ ή «κακή συνήθεια»;

Ορισμένα τικ μπορεί αρχικά να μοιάζουν με συνήθειες. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να ανοιγοκλείνει τα μάτια, να καθαρίζει συνεχώς τον λαιμό ή να αγγίζει επανειλημμένα κάτι. Η διάκριση χρειάζεται μερικές φορές κλινική αξιολόγηση. Τα τικ έχουν χαρακτηριστική έναρξη και πορεία, αλλά μπορεί να χρειάζεται να διαφοροδιαγνωστούν από στερεοτυπικές κινήσεις, καταναγκασμούς, άλλες κινητικές διαταραχές ή σπανιότερα από νευρολογικές καταστάσεις. Δεν υπάρχει μία εργαστηριακή εξέταση που να επιβεβαιώνει τη διάγνωση.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Στις περισσότερες περιπτώσεις, η διάγνωση βασίζεται στο ιστορικό και στην κλινική παρατήρηση. Εξετάζονται:

• η ηλικία κατά την οποία άρχισαν τα τικ,
• η μορφή τους,
• αν είναι κινητικά, φωνητικά ή και τα δύο,
• η διάρκεια και η εξέλιξή τους,
• αν αυξομειώνονται,
• ο βαθμός στον οποίο ενοχλούν το παιδί ή επηρεάζουν τη λειτουργικότητά του,
• η παρουσία άλλων αναπτυξιακών, συναισθηματικών ή συμπεριφορικών δυσκολιών.

Μερικές φορές το παιδί δεν παρουσιάζει καθόλου τικ την ώρα της εξέτασης. Αυτό δεν αποκλείει τη διάγνωση. Ένα σύντομο βίντεο από τους γονείς μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να βοηθήσει τον επαγγελματία να κατανοήσει καλύτερα τι παρατηρούν στο σπίτι. Δεν χρειάζονται συνήθως μαγνητική τομογραφία, ηλεκτροεγκεφαλογράφημα ή εξετάσεις αίματος μόνο και μόνο επειδή υπάρχουν τυπικά τικ. Πρόσθετη διερεύνηση μπορεί να χρειαστεί όταν η έναρξη ή η εικόνα είναι ασυνήθιστη ή υπάρχουν άλλα νευρολογικά ή ιατρικά ευρήματα.

Συχνά υπάρχουν και άλλες δυσκολίες

Για αρκετά παιδιά με χρόνιες διαταραχές τικ, το σημαντικότερο πρόβλημα της καθημερινότητας δεν είναι απαραίτητα τα ίδια τα τικ. Μπορεί να συνυπάρχουν:

• Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ),
• ιδεοψυχαναγκαστικά συμπτώματα ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή,
• αγχώδεις δυσκολίες,
• προβλήματα μάθησης,
• δυσκολίες στη ρύθμιση της συμπεριφοράς ή των συναισθημάτων.

Για αυτό η αξιολόγηση δεν πρέπει να περιορίζεται στην ερώτηση «πόσα τικ κάνει το παιδί;». Χρειάζεται να εξετάζεται συνολικά η σχολική, οικογενειακή, κοινωνική και συναισθηματική του λειτουργία. Μερικές φορές η θεραπεία μιας συνυπάρχουσας δυσκολίας, όπως της ΔΕΠ-Υ ή του έντονου άγχους, έχει μεγαλύτερη σημασία για τη λειτουργία του παιδιού από την προσπάθεια να εξαλειφθούν τα τικ.

Χρειάζονται όλα τα τικ θεραπεία;

Όχι. Εάν τα τικ είναι ήπια, δεν προκαλούν πόνο ή τραυματισμό και δεν ενοχλούν το παιδί ούτε επηρεάζουν το σχολείο, τις σχέσεις ή τις δραστηριότητές του, μπορεί να μην απαιτείται ειδική θεραπεία. Η ενημέρωση της οικογένειας και η παρακολούθηση μπορεί να είναι αρκετές. Ο στόχος της θεραπείας δεν είναι απαραίτητα να εξαφανιστεί κάθε τικ. Η θεραπεία αποκτά μεγαλύτερη σημασία όταν τα τικ:

• προκαλούν πόνο ή σωματικό τραυματισμό,
• δυσκολεύουν σημαντικά τη γραφή, την ομιλία ή άλλες δραστηριότητες,
• επηρεάζουν τη σχολική λειτουργία,
• δημιουργούν σημαντική κοινωνική δυσκολία ή εκφοβισμό,
• προκαλούν έντονη ντροπή ή ψυχική δυσφορία,
• περιορίζουν ουσιαστικά την καθημερινή ζωή του παιδιού.

Η απόφαση επομένως βασίζεται περισσότερο στην επιβάρυνση που προκαλούν παρά απλώς στον αριθμό των τικ.

Συμπεριφορική θεραπεία για τα τικ

Μία από τις καλύτερα τεκμηριωμένες θεραπείες είναι η Ολοκληρωμένη Συμπεριφορική Παρέμβαση για τα Τικ (CBIT). Περιλαμβάνει εκπαίδευση ώστε το παιδί να αναγνωρίζει καλύτερα το τικ και τις αισθήσεις που προηγούνται, να μαθαίνει μια εναλλακτική αντίδραση ασύμβατη με το συγκεκριμένο τικ και να εντοπίζει καταστάσεις που μπορεί να το ενισχύουν. Η προσέγγιση αυτή δεν βασίζεται στην ιδέα ότι τα τικ είναι «ψυχολογικά» ούτε ότι το παιδί θα μπορούσε απλώς να σταματήσει αν προσπαθούσε περισσότερο. Πρόκειται για ειδική θεραπευτική εκπαίδευση που μπορεί να μειώσει τη συχνότητα ή την ένταση των τικ και την επιβάρυνση που αυτά προκαλούν. Η απλή εντολή «κρατήσου και μην το κάνεις» δεν είναι το ίδιο πράγμα με τη θεραπεία.

Πότε χρησιμοποιούνται φάρμακα;

Φαρμακευτική θεραπεία μπορεί να εξεταστεί όταν τα τικ προκαλούν σημαντική λειτουργική επιβάρυνση και η ανάγκη θεραπείας είναι μεγαλύτερη από τους πιθανούς κινδύνους και τις ανεπιθύμητες ενέργειες. Δεν υπάρχει ένα φάρμακο κατάλληλο για όλα τα παιδιά και τα φάρμακα δεν εξαλείφουν απαραίτητα πλήρως τα τικ. Η επιλογή εξαρτάται από τη βαρύτητα των συμπτωμάτων, την ηλικία, τις συνυπάρχουσες δυσκολίες και το προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών. Όταν συνυπάρχουν ΔΕΠ-Υ, ιδεοψυχαναγκαστικά συμπτώματα ή άλλες δυσκολίες, το θεραπευτικό σχέδιο χρειάζεται να αποφασίζει ποια συμπτώματα προκαλούν τη μεγαλύτερη επιβάρυνση και να τα αντιμετωπίζει ανάλογα.

Τι μπορεί να κάνει το σχολείο;

Ένα παιδί δεν πρέπει να τιμωρείται επειδή παρουσιάζει τικ. Η απαίτηση να τα καταστέλλει συνεχώς μέσα στην τάξη μπορεί να απορροφά σημαντικό μέρος της προσοχής του και να κάνει τη σχολική ημέρα εξαντλητική. Ανάλογα με τις ανάγκες του παιδιού μπορεί να βοηθήσουν πρακτικές προσαρμογές, όπως η δυνατότητα σύντομης απομάκρυνσης από την τάξη όταν τα τικ είναι πολύ έντονα, επιπλέον χρόνος σε ορισμένες εργασίες, διαφορετικός τρόπος εξέτασης όταν τα τικ επηρεάζουν τη γραφή ή η ενημέρωση των εκπαιδευτικών ώστε να μη θεωρούν ένα φωνητικό τικ σκόπιμη διακοπή του μαθήματος. Η κατάλληλη ενημέρωση του σχολικού περιβάλλοντος μπορεί επίσης να μειώσει την παρεξήγηση και τον στιγματισμό. Η ενημέρωση των συμμαθητών δεν είναι απαραίτητη σε κάθε περίπτωση και χρειάζεται να αποφασίζεται με το παιδί και την οικογένεια, λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία και τις συνθήκες.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;

Πρώτα από όλα, χρειάζεται να θυμούνται ότι το παιδί δεν κάνει τα τικ επίτηδες. Βοηθά να:

• μην του ζητούν συνεχώς να τα σταματήσει,
• μην το μαλώνουν ή το τιμωρούν για αυτά,
• μην κάνουν κάθε τικ αντικείμενο σχολιασμού,
• παρατηρούν αν υπάρχει πραγματική λειτουργική επιβάρυνση και όχι μόνο αν το τικ είναι εμφανές,
• ενημερώνουν κατάλληλα το σχολείο όταν χρειάζεται,
• δίνουν χώρο στο ίδιο το παιδί να πει πόσο το ενοχλούν τα τικ και τι θα ήθελε να αλλάξει.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να μην μετατρέπεται η προσπάθεια να μειωθούν τα τικ στο κεντρικό θέμα της καθημερινής ζωής. Η συχνότητα ενός τικ που ενοχλεί έντονα τους γονείς μπορεί να έχει πολύ μικρή σημασία για το ίδιο το παιδί — και το αντίστροφο.

Πότε χρειάζεται αξιολόγηση;

Είναι χρήσιμο να ζητηθεί επαγγελματική αξιολόγηση όταν:

• τα τικ επιμένουν ή γίνονται περισσότερο σύνθετα,
• προκαλούν πόνο ή τραυματισμό,
• επηρεάζουν τη σχολική λειτουργία,
• προκαλούν σημαντική κοινωνική δυσκολία ή εκφοβισμό,
• το παιδί αισθάνεται έντονη ντροπή ή δυσφορία,
• υπάρχουν σημαντικά συμπτώματα ΔΕΠ-Υ, άγχους, ιδεοψυχαναγκαστικής συμπτωματολογίας ή άλλες δυσκολίες,
• οι γονείς δεν είναι βέβαιοι ότι οι κινήσεις ή οι ήχοι που παρατηρούν είναι πράγματι τικ.

Ιδιαίτερα απότομη και ασυνήθιστη εμφάνιση σύνθετων κινήσεων ή ήχων, ιδίως όταν δεν υπάρχει προηγούμενη τυπική ιστορία τικ, μπορεί να χρειάζεται προσεκτικότερη εκτίμηση, καθώς υπάρχουν και άλλες καταστάσεις που μπορεί να μοιάζουν με διαταραχή τικ.

Η πορεία είναι συχνά καλύτερη από όσο φοβούνται αρχικά οι γονείς

Τα τικ μπορεί να είναι πολύ εμφανή και να προκαλούν ανησυχία όταν πρωτοεμφανίζονται. Η πορεία τους όμως χαρακτηρίζεται από σημαντικές διακυμάνσεις, και σε πολλά παιδιά μειώνονται αισθητά καθώς προχωρούν προς την εφηβεία και την ενήλικη ζωή. Για αυτό ο στόχος δεν είναι να παρακολουθεί η οικογένεια καθημερινά κάθε κίνηση ή ήχο προσπαθώντας να τα εξαφανίσει. Σημαντικότερο είναι να εκτιμηθεί αν και σε ποιο βαθμό τα τικ δυσκολεύουν το συγκεκριμένο παιδί, να αντιμετωπιστούν τυχόν συνυπάρχουσες δυσκολίες και, όταν υπάρχει πραγματική επιβάρυνση, να επιλεγεί η κατάλληλη θεραπευτική παρέμβαση.