Πολλά παιδιά παίζουν περιστασιακά με τα μαλλιά τους, τα στριφογυρίζουν στα δάχτυλά τους ή τα αγγίζουν όταν είναι κουρασμένα, αγχωμένα ή αφηρημένα. Αυτό από μόνο του δεν αποτελεί πρόβλημα. Η τριχοτιλλομανία ή διαταραχή έλξης τριχών αφορά την επαναλαμβανόμενη απομάκρυνση τριχών από το ίδιο το άτομο, με αποτέλεσμα συχνά εμφανή αραίωση ή απώλεια μαλλιών και επανειλημμένη δυσκολία να περιορίσει ή να σταματήσει τη συμπεριφορά. Μπορεί να προκαλεί σημαντική ντροπή, δυσφορία και προβλήματα στην καθημερινή ζωή. Η τριχοτιλλομανία μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικές ηλικίες, αλλά συχνά αρχίζει προς το τέλος της παιδικής ηλικίας ή στις αρχές της εφηβείας. Μπορεί όμως να εμφανιστεί και πολύ νωρίτερα, και η εικόνα στα πολύ μικρά παιδιά δεν είναι πάντοτε ίδια με εκείνη των μεγαλύτερων παιδιών και των εφήβων.

Πώς εκδηλώνεται;

Το παιδί μπορεί να τραβά τρίχες από το τριχωτό της κεφαλής, τα φρύδια, τις βλεφαρίδες ή άλλα σημεία του σώματος. Μερικές φορές η απώλεια είναι εμφανής, ενώ σε άλλες περιπτώσεις το παιδί αλλάζει τον τρόπο που χτενίζεται ή χρησιμοποιεί καπέλα και άλλα μέσα για να καλύψει τις περιοχές όπου έχουν αραιώσει τα μαλλιά. Η συμπεριφορά δεν είναι ίδια σε όλους. Ορισμένα παιδιά αντιλαμβάνονται πολύ καθαρά την παρόρμηση να τραβήξουν μια τρίχα και μπορεί να αισθάνονται ένταση πριν από το τράβηγμα και κάποια ανακούφιση μετά. Άλλα τραβούν τα μαλλιά τους σχεδόν αυτόματα, για παράδειγμα όταν βλέπουν τηλεόραση, διαβάζουν, χρησιμοποιούν το κινητό ή είναι ξαπλωμένα, και μπορεί να αντιλαμβάνονται τι έχουν κάνει μόνο εκ των υστέρων. Στο ίδιο παιδί μπορεί να υπάρχουν και οι δύο τρόποι. Κάποιες φορές το τράβηγμα είναι περισσότερο συνειδητό και συνδέεται με ένα συγκεκριμένο συναίσθημα ή παρόρμηση, ενώ άλλες φορές συμβαίνει σχεδόν χωρίς επίγνωση. Για τον λόγο αυτό το «απλώς σταμάτα να το κάνεις» συνήθως δεν αποτελεί αποτελεσματική αντιμετώπιση.

Τι ακριβώς κάνει το παιδί με τα μαλλιά;

Δεν τραβούν όλα τα παιδιά απλώς μια τυχαία τρίχα. Ορισμένα αναζητούν τρίχες με συγκεκριμένη υφή, μήκος ή πάχος, τις εξετάζουν με τα δάχτυλα και στη συνέχεια τις τραβούν. Άλλα μπορεί να παίζουν με την τρίχα αφού την αφαιρέσουν. Η κατανόηση αυτής της ακολουθίας έχει σημασία στη θεραπεία, επειδή βοηθά να αναγνωριστούν τα σημεία στα οποία μπορεί να διακοπεί το μοτίβο της συμπεριφοράς. Σε ορισμένα παιδιά υπάρχει επίσης τριχοφαγία, δηλαδή βάζουν τις τρίχες στο στόμα ή τις καταπίνουν. Αυτό χρειάζεται να αναφέρεται στον γιατρό. Η κατάποση μαλλιών μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία συμπαγούς μάζας τριχών στο πεπτικό σύστημα και, σε σπάνιες περιπτώσεις, σε σοβαρές ιατρικές επιπλοκές.

Γιατί το κάνει;

Δεν υπάρχει μία απλή αιτία της τριχοτιλλομανίας. Δεν είναι σωστό να θεωρούμε ότι το παιδί τραβά τα μαλλιά του επειδή είναι απλώς «αγχωμένο», επειδή έχει μια κακή συνήθεια ή επειδή επιδιώκει την προσοχή των γονέων. Η συμπεριφορά μπορεί να επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες και, αφού εγκατασταθεί, μπορεί να γίνεται ιδιαίτερα δύσκολο να ελεγχθεί. Το άγχος ή η ένταση μπορεί να αυξήσουν το τράβηγμα σε ορισμένα παιδιά, αλλά δεν συμβαίνει πάντοτε έτσι. Άλλο παιδί μπορεί να τραβά περισσότερο όταν βαριέται, όταν χαλαρώνει ή όταν η προσοχή του είναι στραμμένη σε κάτι άλλο. Επομένως, η απουσία εμφανούς άγχους δεν αποκλείει την τριχοτιλλομανία.

Δεν είναι απλώς «κακή συνήθεια»

Μια συνήθεια μπορεί συνήθως να αλλάξει σχετικά εύκολα όταν κάποιος της δώσει προσοχή. Στην τριχοτιλλομανία, αντιθέτως, το παιδί μπορεί να έχει προσπαθήσει πολλές φορές να σταματήσει και να μην τα καταφέρνει. Μερικά παιδιά υπόσχονται στους γονείς: «Δεν θα το ξανακάνω.» και πράγματι το εννοούν εκείνη τη στιγμή. Το γεγονός ότι λίγο αργότερα αρχίζουν πάλι να τραβούν τις τρίχες τους δεν σημαίνει ότι είπαν ψέματα ή ότι δεν προσπαθούν. Η δυσκολία ελέγχου της συμπεριφοράς αποτελεί μέρος του ίδιου του προβλήματος.

«Αφού το βλέπει ότι του πέφτουν τα μαλλιά, γιατί συνεχίζει;»

Αυτό είναι συχνά δύσκολο να κατανοηθεί από τους γονείς. Οι άμεσες συνέπειες του τραβήγματος και η ανακούφιση ή η αισθητηριακή εμπειρία που μπορεί να το συνοδεύει έχουν εκείνη τη στιγμή μεγαλύτερη δύναμη από τη μελλοντική επιθυμία του παιδιού να μη χάσει τα μαλλιά του. Όσο περισσότερο οι γονείς εστιάζουν στην εμφανή απώλεια —«κοίτα τι έκανες στο κεφάλι σου»— τόσο περισσότερο μπορεί να αυξάνονται η ντροπή και η προσπάθεια του παιδιού να κρύψει τη συμπεριφορά, χωρίς απαραίτητα να μειώνεται το τράβηγμα. Η ντροπή, η απόκρυψη και η άρνηση του προβλήματος είναι συχνές.

Δεν χρειάζεται να το πιάνουμε «στα πράσα»

Οι γονείς συχνά προσπαθούν να παρακολουθούν συνεχώς το παιδί: «Βγάλε το χέρι από τα μαλλιά σου.» «Σε βλέπω πάλι.» «Σταμάτα τώρα.» Η συνεχής επιτήρηση όμως μπορεί να δημιουργήσει ένα κλίμα στο οποίο η σχέση γονέα-παιδιού περιστρέφεται όλο και περισσότερο γύρω από το τράβηγμα των μαλλιών. Επιπλέον, ο γονέας μπορεί να παρατηρεί μόνο ένα μέρος της συμπεριφοράς. Τα παιδιά συχνά τραβούν τρίχες όταν είναι μόνα τους, στο κρεβάτι ή σε άλλες στιγμές που δεν τα παρακολουθεί κανείς, ενώ μερικές φορές προσπαθούν ενεργά να το κρύψουν επειδή ντρέπονται ή φοβούνται την αντίδραση των ενηλίκων.

Η τιμωρία δεν βοηθά

Δεν είναι αποτελεσματικό να τιμωρείται ένα παιδί επειδή τράβηξε τα μαλλιά του. Η στέρηση προνομίων, οι φωνές ή οι χαρακτηρισμοί μπορεί να αυξήσουν την ντροπή και τη σύγκρουση χωρίς να αντιμετωπίσουν τους μηχανισμούς που συντηρούν τη συμπεριφορά. Ιδιαίτερα ακατάλληλες είναι φράσεις όπως: «Αφού καταστρέφεις μόνη σου τα μαλλιά σου.» «Το κάνεις επίτηδες.» «Αν πραγματικά ήθελες, θα σταματούσες.» Πιο χρήσιμο είναι να μεταδοθεί το μήνυμα ότι πρόκειται για μια δυσκολία που μπορεί να αντιμετωπιστεί και ότι η οικογένεια θα βοηθήσει το παιδί να αποκτήσει καλύτερο έλεγχο της συμπεριφοράς.

Η τριχοτιλλομανία μπορεί να μείνει κρυφή για πολύ καιρό

Καθώς το παιδί μεγαλώνει και αποκτά μεγαλύτερη επίγνωση της εμφάνισής του, η αμηχανία μπορεί να γίνει πολύ έντονη. Μπορεί να αλλάζει χτένισμα, να χρησιμοποιεί καπέλο, να αποφεύγει το κολύμπι ή δραστηριότητες στις οποίες θα φανεί η απώλεια μαλλιών και να μην επιτρέπει σε άλλους να πλησιάζουν το κεφάλι του. Στους μεγαλύτερους μαθητές και στους εφήβους μπορεί επίσης να υπάρχει φόβος ότι θα γίνουν αντικείμενο σχολίων ή εκφοβισμού. Η τριχοτιλλομανία μπορεί έτσι να επηρεάζει όχι μόνο την εμφάνιση αλλά και την αυτοεκτίμηση, τις κοινωνικές σχέσεις και τη συμμετοχή σε δραστηριότητες.

Είναι τριχοτιλλομανία κάθε περίπτωση απώλειας μαλλιών;

Όχι. Η απώλεια μαλλιών στα παιδιά μπορεί να έχει πολλές διαφορετικές αιτίες. Δερματολογικές παθήσεις, λοιμώξεις και άλλες μορφές αλωπεκίας μπορούν να προκαλέσουν περιοχές αραίωσης που ενίοτε μοιάζουν με εκείνες που προκαλεί το τράβηγμα. Για αυτό είναι συχνά χρήσιμη και η ιατρική εξέταση των περιοχών όπου υπάρχει απώλεια τριχών, ιδιαίτερα όταν η αιτία δεν είναι σαφής. Η σωστή αντιμετώπιση ξεκινά από τη σωστή διάγνωση και όχι από την υπόθεση ότι το παιδί τραβά οπωσδήποτε μόνο του τα μαλλιά του.

Τριχοτιλλομανία και Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή

Η τριχοτιλλομανία έχει ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά με άλλες επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές, αλλά δεν είναι απλώς μια μορφή Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής. Στην ΙΨΔ, ο καταναγκασμός πραγματοποιείται συχνά για να εξουδετερώσει έναν φόβο ή μια ιδεοληψία, για παράδειγμα, «πρέπει να πλύνω τα χέρια μου για να μην μολύνω τη μητέρα μου». Στην τριχοτιλλομανία το τράβηγμα μπορεί να συνδέεται περισσότερο με μια σωματική παρόρμηση, με αναζήτηση συγκεκριμένης αισθητηριακής εμπειρίας ή να συμβαίνει σχεδόν αυτόματα, χωρίς να προηγείται μια τέτοια ιδεοληψία. Παρόλα αυτά, μπορεί να συνυπάρχουν ιδεοψυχαναγκαστικά συμπτώματα ή άλλες ψυχικές δυσκολίες και χρειάζεται να αξιολογούνται χωριστά.

Μπορεί να συνυπάρχει άγχος ή κατάθλιψη;

Ναι. Παιδιά και έφηβοι με τριχοτιλλομανία μπορεί να παρουσιάζουν επίσης άγχος, καταθλιπτικά συμπτώματα ή άλλες συναισθηματικές και συμπεριφορικές δυσκολίες. Μερικές φορές αυτές προϋπάρχουν, ενώ άλλες φορές η ντροπή και η κοινωνική επιβάρυνση που προκαλεί η τριχοτιλλομανία συμβάλλουν στην ψυχική δυσφορία. Η παρουσία μιας δεύτερης δυσκολίας έχει θεραπευτική σημασία. Δεν πρέπει όμως κάθε άγχος να θεωρείται η «αιτία» του τραβήγματος ούτε να πιστεύουμε ότι αρκεί να μειωθεί το άγχος για να εξαφανιστεί αυτομάτως η τριχοτιλλομανία.

Πώς γίνεται η αξιολόγηση;

Η αξιολόγηση προσπαθεί να καταλάβει όχι μόνο αν το παιδί τραβά τα μαλλιά του αλλά και πώς, πότε και υπό ποιες συνθήκες συμβαίνει. Είναι χρήσιμο να διερευνηθούν:

• τα σημεία από τα οποία τραβά τρίχες,
• πόσο συχνά συμβαίνει,
• ποιες ώρες ή δραστηριότητες συνδέονται περισσότερο με το τράβηγμα,
• αν το παιδί αντιλαμβάνεται την παρόρμηση πριν τραβήξει,
• τι αισθάνεται πριν και μετά,
• αν το τράβηγμα γίνεται περισσότερο συνειδητά ή αυτόματα,
• τι έχει προσπαθήσει να κάνει για να το σταματήσει,
• αν καταπίνει τρίχες,
• πόσο επηρεάζονται η εμφάνιση, το σχολείο, οι δραστηριότητες και οι κοινωνικές σχέσεις,
• αν υπάρχουν άγχος, κατάθλιψη, ιδεοψυχαναγκαστικά συμπτώματα ή άλλες δυσκολίες.

Οι γονείς και το παιδί μπορεί να έχουν διαφορετική εικόνα για το πόσο συχνά συμβαίνει. Αυτό είναι αναμενόμενο, ιδίως επειδή ένα μέρος του τραβήγματος μπορεί να γίνεται χωρίς πλήρη επίγνωση ή μακριά από τους γονείς. Στόχος της αξιολόγησης δεν είναι να αποφασιστεί «ποιος λέει την αλήθεια», αλλά να αποκτηθεί όσο γίνεται ακριβέστερη εικόνα του προβλήματος.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Η θεραπευτική προσέγγιση με την καλύτερη τεκμηρίωση στα παιδιά και στους εφήβους είναι η συμπεριφορική θεραπεία και ιδιαίτερα η εκπαίδευση αναστροφής συνήθειας (Habit Reversal Training – HRT). Σε τυχαιοποιημένες μελέτες σε παιδιά και εφήβους, η συγκεκριμένη θεραπεία μείωσε σημαντικά το τράβηγμα των μαλλιών σε σύγκριση με συνθήκες ελέγχου ή συνήθη αντιμετώπιση. Η θεραπεία δεν βασίζεται απλώς στην εντολή να σταματήσει το παιδί. Προσπαθεί να κάνει μια συμπεριφορά που πολλές φορές είναι γρήγορη και αυτόματη περισσότερο αναγνωρίσιμη και διαχειρίσιμη.

Αναγνώριση του μοτίβου

Το παιδί μαθαίνει να παρατηρεί: Πού βρίσκομαι; Τι κάνω; Πού βρίσκεται το χέρι μου; Τι αισθάνομαι; Υπήρχε μια παρόρμηση πριν τραβήξω την τρίχα; Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ένα απλό ημερολόγιο ώστε να εντοπιστούν ώρες, χώροι και δραστηριότητες στις οποίες το τράβηγμα εμφανίζεται συχνότερα. Η αύξηση της επίγνωσης αποτελεί βασικό μέρος της θεραπείας.

Μια ανταγωνιστική αντίδραση

Όταν εμφανίζεται η παρόρμηση ή όταν το χέρι κατευθύνεται προς τα μαλλιά, το παιδί μαθαίνει να κάνει μια άλλη πράξη που δεν μπορεί να συμβεί ταυτόχρονα με το τράβηγμα. Ανάλογα με το παιδί, αυτό μπορεί να σημαίνει να κρατήσει τα χέρια του μαζί, να σφίξει απαλά τις γροθιές του ή να χρησιμοποιήσει ένα κατάλληλο αντικείμενο στα χέρια του. Η συγκεκριμένη στρατηγική επιλέγεται και εξασκείται ώστε να μπορεί να χρησιμοποιηθεί πραγματικά στις στιγμές υψηλού κινδύνου.

Αλλαγές στο περιβάλλον

Μερικές φορές βοηθούν μικρές αλλαγές που κάνουν το αυτόματο τράβηγμα λιγότερο εύκολο ή αυξάνουν την επίγνωση. Αν το παιδί τραβά κυρίως όταν διαβάζει, για παράδειγμα, μπορεί να χρειάζεται να έχει κάτι κατάλληλο στα χέρια του. Αν το τράβηγμα συμβαίνει κυρίως στο κρεβάτι, μπορεί να σχεδιαστεί διαφορετική ρουτίνα για εκείνη την ώρα. Δεν υπάρχει μία λύση που να ταιριάζει σε όλους· οι στρατηγικές πρέπει να βασίζονται στο πραγματικό μοτίβο του συγκεκριμένου παιδιού.

Ο ρόλος των γονέων

Οι γονείς αποτελούν σημαντικό μέρος της θεραπείας, ιδιαίτερα στα μικρότερα παιδιά, αλλά ο ρόλος τους δεν είναι να γίνουν «αστυνομία των μαλλιών». Περισσότερο βοηθά να:

• υποστηρίζουν τη χρήση των στρατηγικών που έχει μάθει το παιδί,
• αναγνωρίζουν την προσπάθεια και όχι μόνο τις ημέρες χωρίς τράβηγμα,
• αποφεύγουν επικριτικά σχόλια για την εμφάνιση,
• μην τιμωρούν ή ντροπιάζουν το παιδί,
• προσπαθούν να μην κάνουν κάθε οικογενειακή συζήτηση να περιστρέφεται γύρω από τα μαλλιά,
• συνεργάζονται με τον θεραπευτή ώστε οι υπενθυμίσεις να γίνονται με τρόπο που έχει συμφωνηθεί και δεν προκαλεί συνεχή αντιπαράθεση.

Υπάρχει φαρμακευτική θεραπεία;

Τα δεδομένα για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της τριχοτιλλομανίας στα παιδιά είναι πολύ πιο περιορισμένα από εκείνα για τη συμπεριφορική θεραπεία. Τα αντικαταθλιπτικά δεν χρησιμοποιούνται συνήθως ως ειδική θεραπεία του ίδιου του τραβήγματος των μαλλιών, αν και μπορεί να υπάρχει ξεχωριστή ένδειξη φαρμακευτικής αγωγής όταν συνυπάρχει, για παράδειγμα, σημαντική κατάθλιψη, άγχος ή άλλη ψυχική διαταραχή. Για αυτό είναι σημαντικό να διαχωρίζονται δύο διαφορετικά ερωτήματα: «Χρειάζεται αυτό το παιδί θεραπεία για την τριχοτιλλομανία;» και «Υπάρχει κάποια συνυπάρχουσα δυσκολία που χρειάζεται δική της θεραπεία;» Δεν είναι απαραίτητα η ίδια θεραπεία.

Τι γίνεται με τη N-ακετυλοκυστεΐνη (NAC);

Η N-ακετυλοκυστεΐνη αναφέρεται αρκετά συχνά στο διαδίκτυο ως πιθανή θεραπεία για την τριχοτιλλομανία. Ωστόσο, σε τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη 39 παιδιών και εφήβων ηλικίας 8–17 ετών δεν βρέθηκε όφελος έναντι του placebo. Οι ερευνητές τόνισαν ότι τα αποτελέσματα από ενήλικες δεν πρέπει να θεωρείται ότι ισχύουν αυτομάτως και στα παιδιά και ότι η συμπεριφορική θεραπεία πρέπει να προηγείται ως θεραπευτική προσέγγιση στους νέους. Επομένως, δεν είναι σκόπιμο οι γονείς να ξεκινούν μόνοι τους συμπληρώματα ή άλλες μη τεκμηριωμένες θεραπείες επειδή διάβασαν ότι βοήθησαν ενήλικες με τριχοτιλλομανία.

Θα ξαναφυτρώσουν τα μαλλιά;

Σε αρκετές περιπτώσεις τα μαλλιά μπορούν να επανέλθουν όταν μειωθεί ή σταματήσει το τράβηγμα, ιδιαίτερα όταν δεν έχει υπάρξει μόνιμη βλάβη στους θυλάκους. Η κατάσταση όμως των μαλλιών χρειάζεται να αξιολογείται εξατομικευμένα, και όταν υπάρχει σημαντική ή ασυνήθιστη απώλεια μπορεί να είναι χρήσιμη και δερματολογική εκτίμηση. Το θεραπευτικό ενδιαφέρον πάντως δεν πρέπει να περιορίζεται αποκλειστικά στην αποκατάσταση της εμφάνισης. Εξίσου σημαντικό είναι να μειωθεί η παρόρμηση και η απώλεια ελέγχου και να περιοριστούν η ντροπή, η αποφυγή και η επίδραση στην καθημερινή ζωή.

Πότε χρειάζεται αξιολόγηση;

Είναι χρήσιμο να ζητηθεί επαγγελματική αξιολόγηση όταν:

• το παιδί τραβά επανειλημμένα τρίχες και υπάρχει εμφανής αραίωση ή απώλεια μαλλιών,
• έχει προσπαθήσει να σταματήσει αλλά δεν τα καταφέρνει,
• κρύβει συστηματικά τη συμπεριφορά ή την απώλεια των μαλλιών,
• ντρέπεται έντονα ή αποφεύγει κοινωνικές δραστηριότητες,
• η συμπεριφορά έχει αρχίσει να δημιουργεί σημαντικές συγκρούσεις μέσα στην οικογένεια,
• υπάρχουν παράλληλα σημαντικό άγχος, κατάθλιψη ή άλλες ψυχικές δυσκολίες,
• οι γονείς δεν είναι βέβαιοι αν η απώλεια μαλλιών οφείλεται πράγματι σε τράβηγμα,
• το παιδί μασά ή καταπίνει τις τρίχες που αφαιρεί.

Η κατάποση τριχών χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και πρέπει να αναφέρεται στον γιατρό, λόγω της δυνατότητας δημιουργίας συσσωρευμένων μαζών τριχών στο πεπτικό σύστημα.

Το βασικό μήνυμα προς το παιδί

Η τριχοτιλλομανία μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολη επειδή το αποτέλεσμα είναι συχνά ορατό και το παιδί μπορεί να αισθάνεται ότι οι άλλοι παρακολουθούν κάτι που το ίδιο δεν καταφέρνει να ελέγξει. Το μήνυμα από τους γονείς χρειάζεται να είναι σαφές: «Δεν σε μαλώνουμε για αυτό. Θέλουμε να καταλάβουμε πότε συμβαίνει και να σε βοηθήσουμε να αποκτήσεις περισσότερο έλεγχο.» Η αντιμετώπιση βασίζεται πολύ περισσότερο στην κατανόηση του συγκεκριμένου μοτίβου, στην εκμάθηση πρακτικών στρατηγικών και στην εξάσκηση παρά στην πίεση, στην παρατήρηση ή στην τιμωρία. Η συμπεριφορική θεραπεία έχει δείξει ότι μπορεί να μειώσει ουσιαστικά τα συμπτώματα σε παιδιά και εφήβους.