Μια ψυχιατρική κρίση είναι μια κατάσταση στην οποία η ψυχική κατάσταση ή η συμπεριφορά ενός παιδιού ή εφήβου δημιουργεί άμεσο κίνδυνο για τον ίδιο ή για άλλους ή έχει επιδεινωθεί τόσο ώστε να απαιτείται επείγουσα αξιολόγηση. Δεν είναι κάθε έντονο ξέσπασμα, κρίση άγχους ή αλλαγή στη διάθεση ψυχιατρικό επείγον. Υπάρχουν όμως καταστάσεις στις οποίες δεν είναι ασφαλές να περιμένει η οικογένεια ένα προγραμματισμένο ραντεβού ή να προσπαθήσει να διαχειριστεί μόνη της την κατάσταση.

Ποιες καταστάσεις χρειάζονται άμεση βοήθεια;

Άμεση αξιολόγηση χρειάζεται όταν ένα παιδί ή ένας έφηβος:

• έχει κάνει απόπειρα αυτοκτονίας,

• δηλώνει ότι θέλει να αυτοκτονήσει και έχει συγκεκριμένο σχέδιο ή πρόθεση,

• έχει προκαλέσει σοβαρό αυτοτραυματισμό ή ο αυτοτραυματισμός γίνεται ολοένα πιο επικίνδυνος,

• έχει πάρει υπερβολική ποσότητα φαρμάκων ή άλλη δυνητικά τοξική ουσία,

• έχει καταναλώσει ουσίες και παρουσιάζει σοβαρή αλλαγή στη συμπεριφορά ή στο επίπεδο συνείδησης,

• απειλεί σοβαρά να τραυματίσει ή να σκοτώσει κάποιο άλλο άτομο,

• παρουσιάζει έντονη επιθετικότητα που δεν μπορεί να ελεγχθεί με ασφάλεια,

• βρίσκεται σε κατάσταση ακραίας διέγερσης, σύγχυσης ή αποδιοργάνωσης,

• φαίνεται να έχει χάσει την επαφή με την πραγματικότητα,

• ακούει φωνές που τον διατάζουν να βλάψει τον εαυτό του ή άλλους,

• παρουσιάζει έντονη καχυποψία ή φόβο που τον οδηγεί σε επικίνδυνη συμπεριφορά,

• έχει εξαφανιστεί ή περιπλανιέται ενώ η ψυχική του κατάσταση δημιουργεί σοβαρή ανησυχία για την ασφάλειά του,

• δεν μπορεί να φροντίσει βασικές ανάγκες, όπως να φάει, να πιει ή να κοιμηθεί, λόγω σοβαρής ψυχικής διαταραχής,

• βρίσκεται σε τόσο έντονη ψυχική δυσφορία ώστε να μην μπορεί να παραμείνει ασφαλής.

Η σοβαρότητα δεν κρίνεται μόνο από τη διάγνωση. Ένα παιδί χωρίς προηγούμενο ψυχιατρικό ιστορικό μπορεί να χρειάζεται επείγουσα φροντίδα, ενώ ένα παιδί με γνωστή ψυχική διαταραχή δεν βρίσκεται απαραίτητα σε κρίση κάθε φορά που τα συμπτώματα επιδεινώνονται.

Απόπειρα αυτοκτονίας ή σοβαρές αυτοκτονικές σκέψεις

Κάθε απόπειρα αυτοκτονίας απαιτεί άμεση αξιολόγηση, ακόμη και αν το παιδί στη συνέχεια δηλώνει ότι αισθάνεται καλύτερα ή ότι μετανιώνει. Επείγουσα αξιολόγηση απαιτείται επίσης όταν υπάρχει συγκεκριμένο σχέδιο αυτοκτονίας, πρόσβαση στο μέσο που σκοπεύει να χρησιμοποιήσει, προετοιμασία για την απόπειρα ή αδυναμία του παιδιού να διαβεβαιώσει ότι μπορεί να παραμείνει ασφαλές. Σε αυτές τις περιπτώσεις το παιδί ή ο έφηβος δεν πρέπει να μένει μόνος.

Σοβαρός αυτοτραυματισμός

Ο αυτοτραυματισμός χωρίς πρόθεση θανάτου δεν είναι το ίδιο με μια απόπειρα αυτοκτονίας. Μπορεί όμως να απαιτεί άμεση βοήθεια όταν ο τραυματισμός είναι σοβαρός, υπάρχει σημαντική αιμορραγία, έχουν χρησιμοποιηθεί ιδιαίτερα επικίνδυνες μέθοδοι ή η συμπεριφορά κλιμακώνεται γρήγορα. Κάθε επεισόδιο αυτοτραυματισμού χρειάζεται επίσης να συνοδεύεται από διερεύνηση του ενδεχομένου αυτοκτονικών σκέψεων ή πρόθεσης.

Υπερδοσολογία ή δηλητηρίαση

Η λήψη μεγαλύτερης ποσότητας φαρμάκου από τη συνιστώμενη, η κατάποση άγνωστης ουσίας ή η πιθανή δηλητηρίαση αποτελεί ιατρικό επείγον. Δεν είναι ασφαλές να περιμένουν οι γονείς να δουν αν θα εμφανιστούν συμπτώματα. Ορισμένες ουσίες μπορεί αρχικά να μην προκαλούν εμφανή προβλήματα αλλά να οδηγήσουν αργότερα σε σοβαρές επιπλοκές. Εάν υπάρχει υποψία υπερδοσολογίας ή δηλητηρίασης, χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση.

Έντονη επιθετικότητα και απειλές προς άλλους

Η επιθετική συμπεριφορά μπορεί να εμφανιστεί σε πολλές διαφορετικές καταστάσεις και δεν αποτελεί πάντοτε ψυχιατρικό επείγον. Η κατάσταση γίνεται ιδιαίτερα ανησυχητική όταν το παιδί:

• έχει όπλο ή άλλο επικίνδυνο αντικείμενο,

• εκφράζει συγκεκριμένο σχέδιο να βλάψει κάποιον,

• έχει ήδη προκαλέσει σοβαρό τραυματισμό,

• βρίσκεται σε τέτοια διέγερση ώστε να μην μπορεί να ελεγχθεί,

• φαίνεται να ενεργεί υπό την επίδραση ψυχωτικών συμπτωμάτων ή ουσιών.

Σε μια τέτοια κατάσταση προτεραιότητα είναι η ασφάλεια όλων. Οι γονείς δεν πρέπει να επιχειρούν σωματική αντιπαράθεση ή να βάζουν τον εαυτό τους σε κίνδυνο.

Σοβαρή διέγερση ή αποδιοργάνωση

Ορισμένες φορές ένα παιδί ή ένας έφηβος μπορεί να είναι εξαιρετικά ανήσυχος, να κινείται ασταμάτητα, να φωνάζει, να μην μπορεί να επικοινωνήσει με οργανωμένο τρόπο ή να φαίνεται εντελώς διαφορετικός από το συνηθισμένο. Η έντονη διέγερση μπορεί να σχετίζεται με πολλές αιτίες, όπως σοβαρή ψυχική διαταραχή, χρήση ουσιών, παρενέργεια φαρμάκων ή ακόμη και κάποιο ιατρικό ή νευρολογικό πρόβλημα. Όταν η αλλαγή είναι απότομη, σοβαρή ή συνοδεύεται από σύγχυση, διαταραχή της συνείδησης ή επικίνδυνη συμπεριφορά, απαιτείται επείγουσα ιατρική αξιολόγηση.

Απώλεια επαφής με την πραγματικότητα

Ένα παιδί ή ένας έφηβος μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να εμφανίσει ψυχωτικά συμπτώματα. Μπορεί να ακούει φωνές ή να βλέπει πράγματα που οι άλλοι δεν αντιλαμβάνονται, να πιστεύει με μεγάλη βεβαιότητα πράγματα που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα ή να παρουσιάζει έντονη καχυποψία και αποδιοργανωμένη συμπεριφορά. Δεν αποτελούν όλες οι ασυνήθιστες εμπειρίες ψύχωση ούτε όλες απαιτούν νοσηλεία. Χρειάζεται όμως άμεση αξιολόγηση όταν το παιδί είναι πολύ φοβισμένο ή αποδιοργανωμένο, δεν μπορεί να λειτουργήσει με ασφάλεια ή οι φωνές και οι πεποιθήσεις του το ωθούν να βλάψει τον εαυτό του ή άλλους.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς μέχρι να εξασφαλιστεί βοήθεια;

Σε μια σοβαρή κρίση προτεραιότητα είναι η ασφάλεια και όχι η επίλυση της διαφωνίας ή η πλήρης κατανόηση του τι προκάλεσε το επεισόδιο. Οι γονείς μπορούν να:

• παραμείνουν όσο γίνεται ήρεμοι,

• μιλούν με σύντομες και σαφείς φράσεις,

• μειώσουν τον θόρυβο, τον συνωστισμό και τα άλλα ερεθίσματα,

• απομακρύνουν άλλα παιδιά από τον χώρο όταν υπάρχει κίνδυνος,

• απομακρύνουν, εφόσον αυτό μπορεί να γίνει με ασφάλεια, φάρμακα και άλλα επικίνδυνα αντικείμενα,

• αποφύγουν τις απειλές, τις φωνές και την έντονη αντιπαράθεση,

• μην αφήνουν μόνο ένα παιδί όταν υπάρχει σοβαρός κίνδυνος αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας,

• ζητήσουν άμεσα επαγγελματική βοήθεια όταν δεν μπορεί να διασφαλιστεί η ασφάλεια.

Εάν το παιδί κρατά κάποιο επικίνδυνο αντικείμενο ή είναι πολύ επιθετικό, οι γονείς δεν πρέπει να επιχειρούν να το αφοπλίσουν με τρόπο που θέτει τους ίδιους ή άλλους σε κίνδυνο.

Τι δεν βοηθά σε μια κρίση;

Σε μια οξεία κατάσταση συνήθως δεν βοηθά:

• να γίνεται έντονη συζήτηση για το ποιος έχει δίκιο,

• να απαιτείται από το παιδί να «ηρεμήσει αμέσως»,

• να χρησιμοποιούνται απειλές ή τιμωρίες,

• να υποτιμάται η σοβαρότητα όσων λέει,

• να θεωρείται ότι πρόκειται απλώς για «χειριστική συμπεριφορά»,

• να βασίζεται η ασφάλεια μόνο σε μια υπόσχεση ότι δεν θα κάνει κακό στον εαυτό του ή στους άλλους.

Ακόμη και όταν η συμπεριφορά έχει εμφανιστεί μετά από σύγκρουση ή απογοήτευση, ο κίνδυνος χρειάζεται να αξιολογείται με βάση την πραγματική κατάσταση του παιδιού και όχι με βάση το αν οι ενήλικοι θεωρούν ότι υπήρχε «αρκετός λόγος» για μια τόσο έντονη αντίδραση.

Μπορεί μια ψυχιατρική κρίση να οφείλεται σε σωματικό πρόβλημα;

Ναι. Μια ξαφνική αλλαγή στη συμπεριφορά ή στο επίπεδο συνείδησης δεν πρέπει αυτομάτως να αποδίδεται σε ψυχική διαταραχή. Σύγχυση, ψευδαισθήσεις, έντονη διέγερση ή ασυνήθιστη συμπεριφορά μπορεί να σχετίζονται με χρήση ουσιών, δηλητηρίαση, λοίμωξη, τραυματισμό στο κεφάλι, μεταβολικές διαταραχές, νευρολογικές παθήσεις ή άλλες ιατρικές αιτίες. Ιδιαίτερα όταν τα συμπτώματα εμφανίζονται απότομα ή υπάρχουν πυρετός, σπασμοί, απώλεια συνείδησης, δυσκολία στην αναπνοή ή άλλα σωματικά συμπτώματα, απαιτείται άμεση ιατρική αξιολόγηση.

Τι συμβαίνει κατά την επείγουσα αξιολόγηση;

Η επείγουσα αξιολόγηση έχει ως πρώτο στόχο να καθορίσει αν το παιδί και οι άνθρωποι γύρω του μπορούν να παραμείνουν ασφαλείς. Συνήθως εξετάζονται:

• ο κίνδυνος αυτοκτονίας ή σοβαρού αυτοτραυματισμού,

• ο κίνδυνος βίας προς άλλους,

• η παρουσία ψυχωτικών συμπτωμάτων,

• η χρήση αλκοόλ, φαρμάκων ή άλλων ουσιών,

• η γενική ψυχική και σωματική κατάσταση,

• πρόσφατες σημαντικές αλλαγές ή γεγονότα,

• το προηγούμενο ψυχιατρικό και ιατρικό ιστορικό,

• η δυνατότητα της οικογένειας να παρέχει ασφαλή επίβλεψη.

Με βάση τη συνολική εκτίμηση αποφασίζεται αν το παιδί μπορεί να επιστρέψει σπίτι με συγκεκριμένο σχέδιο παρακολούθησης και ασφάλειας ή αν χρειάζεται πιο εντατική ή νοσοκομειακή φροντίδα.

Η νοσηλεία είναι πάντα απαραίτητη;

Όχι. Η ανάγκη για νοσηλεία εξαρτάται από τη σοβαρότητα της κατάστασης, τον άμεσο κίνδυνο, την ψυχική κατάσταση του παιδιού και το αν μπορεί να εξασφαλιστεί επαρκής φροντίδα και επίβλεψη εκτός νοσοκομείου. Ορισμένες κρίσεις μπορούν να αντιμετωπιστούν με επείγουσα αξιολόγηση, συγκεκριμένο σχέδιο ασφάλειας και στενή παρακολούθηση. Σε άλλες περιπτώσεις η νοσηλεία είναι απαραίτητη για την προστασία και τη σταθεροποίηση του παιδιού. Η απόφαση δεν βασίζεται σε μία μόνο συμπεριφορά ή διάγνωση αλλά στη συνολική εκτίμηση του κινδύνου.

Μετά την κρίση

Το γεγονός ότι ένα παιδί ηρέμησε δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το πρόβλημα έχει λυθεί. Μετά από μια σοβαρή ψυχιατρική κρίση χρειάζεται να κατανοηθούν οι παράγοντες που συνέβαλαν σε αυτήν και να οργανωθεί η κατάλληλη συνέχεια της φροντίδας. Μπορεί να χρειαστούν ψυχιατρική παρακολούθηση, ψυχοθεραπεία, οικογενειακή παρέμβαση, συνεργασία με το σχολείο ή αντιμετώπιση κάποιας συγκεκριμένης ψυχικής ή σωματικής διαταραχής. Είναι επίσης σημαντικό να υπάρχει ένα σαφές σχέδιο για το τι θα κάνει η οικογένεια εάν εμφανιστούν ξανά προειδοποιητικά σημεία. Μια ψυχιατρική κρίση μπορεί να είναι ιδιαίτερα τρομακτική για το παιδί και την οικογένεια. Η έγκαιρη αναγνώριση των καταστάσεων που απαιτούν επείγουσα βοήθεια, η προστασία από άμεσο κίνδυνο και η γρήγορη πρόσβαση σε κατάλληλη αξιολόγηση είναι τα σημαντικότερα πρώτα βήματα.