Η πειθαρχία αποτελεί σημαντικό μέρος της ανατροφής ενός παιδιού. Δεν σημαίνει τιμωρία ούτε επιβολή υπακοής με κάθε τρόπο. Ο βασικός της στόχος είναι να βοηθήσει το παιδί να κατανοήσει ποια συμπεριφορά είναι αποδεκτή, να αναγνωρίζει τα όρια, να αναλαμβάνει σταδιακά την ευθύνη των πράξεών του και, τελικά, να αναπτύξει αυτοέλεγχο. Τα παιδιά χρειάζονται όρια. Τα όρια τους προσφέρουν ασφάλεια και προβλεψιμότητα και τα βοηθούν να καταλάβουν τι περιμένουν οι άλλοι από αυτά. Για να είναι όμως αποτελεσματικά, χρειάζεται να είναι κατανοητά, σταθερά και κατάλληλα για την ηλικία και τις δυνατότητες του παιδιού. Η αποτελεσματική πειθαρχία βασίζεται περισσότερο στη διδασκαλία, στη θετική ενίσχυση και στις λογικές συνέπειες παρά στην τιμωρία.

Πειθαρχία σημαίνει διδασκαλία, όχι τιμωρία

Όταν ένα παιδί παραβιάζει έναν κανόνα, το σημαντικό δεν είναι απλώς να «πληρώσει» για αυτό που έκανε. Χρειάζεται να καταλάβει τι ήταν προβληματικό στη συμπεριφορά του και τι θα μπορούσε να κάνει διαφορετικά την επόμενη φορά. Η τιμωρία επικεντρώνεται κυρίως στο ανεπιθύμητο γεγονός που έχει ήδη συμβεί. Η πειθαρχία κοιτάζει περισσότερο προς το μέλλον: προσπαθεί να διδάξει μια δεξιότητα. Ένα παιδί που χτυπά τον αδελφό του χρειάζεται βέβαια να σταματήσει τη συμπεριφορά του. Χρειάζεται όμως επίσης να μάθει σταδιακά πώς να εκφράζει τον θυμό του, να ζητά αυτό που θέλει, να αντέχει τη ματαίωση και να επιλύει μια διαφωνία χωρίς επιθετικότητα.

Λίγοι και σαφείς κανόνες

Οι κανόνες λειτουργούν καλύτερα όταν το παιδί γνωρίζει εκ των προτέρων τι περιμένουν οι γονείς από αυτό. Δεν είναι αποτελεσματικό οι κανόνες να εμφανίζονται μόνο τη στιγμή που έχει ήδη συμβεί μια σύγκρουση. Ανάλογα με την ηλικία, οι γονείς μπορούν να συζητούν με το παιδί ποιοι είναι οι βασικοί κανόνες του σπιτιού και γιατί υπάρχουν. Ένας κανόνας όπως «δεν χτυπάμε» σχετίζεται με την ασφάλεια. Ένας κανόνας σχετικά με την ώρα επιστροφής ενός εφήβου σχετίζεται επίσης με την ασφάλεια και την ευθύνη. Οι απαιτήσεις χρειάζεται να είναι ρεαλιστικές. Δεν μπορούμε να περιμένουμε από ένα μικρό παιδί τον ίδιο αυτοέλεγχο που περιμένουμε από έναν έφηβο. Ακόμη και παιδιά της ίδιας ηλικίας μπορεί να διαφέρουν σημαντικά ως προς την ιδιοσυγκρασία, την ωριμότητα, την προσοχή ή την ικανότητα να διαχειρίζονται τη ματαίωση.

Πείτε στο παιδί τι θέλετε να κάνει

Οι οδηγίες είναι συνήθως περισσότερο αποτελεσματικές όταν είναι συγκεκριμένες. Το «φέρεσαι απαράδεκτα» δεν πληροφορεί το παιδί τι πρέπει να αλλάξει. Αντίθετα, το «μίλησε χωρίς να φωνάζεις» ή «μάζεψε τα παιχνίδια πριν ανοίξεις την τηλεόραση» του δίνει σαφείς πληροφορίες. Το ίδιο ισχύει για τον έπαινο. Ένα συγκεκριμένο σχόλιο όπως «μου άρεσε που περίμενες τη σειρά σου» ή «είδα ότι θύμωσες αλλά το συζήτησες χωρίς να χτυπήσεις» βοηθά το παιδί να καταλάβει ποια ακριβώς συμπεριφορά θέλουμε να επαναλάβει. Η προσοχή και η αναγνώριση της θετικής συμπεριφοράς είναι από τα ισχυρότερα μέσα με τα οποία οι γονείς μπορούν να ενισχύσουν αυτό που θέλουν να βλέπουν περισσότερο.

Οι συνέπειες χρειάζεται να έχουν σχέση με τη συμπεριφορά

Όταν ένας κανόνας παραβιάζεται, μπορεί να χρειάζεται μια συνέπεια. Οι αποτελεσματικότερες συνέπειες είναι συνήθως προβλέψιμες, σύντομες, εφαρμόσιμες και όσο γίνεται συνδεδεμένες με τη συγκεκριμένη συμπεριφορά. Αν, για παράδειγμα, δύο παιδιά μαλώνουν συνεχώς για μια ηλεκτρονική συσκευή, μπορεί να χρειαστεί να τη στερηθούν προσωρινά. Αν ένα παιδί ρίξει κάτι επίτηδες ή από απροσεξία ενώ παίζει, μπορεί να συμμετάσχει στο καθάρισμα. Αν ένας έφηβος δεν τηρήσει μια συμφωνία σχετικά με μια έξοδο, η επόμενη έξοδος μπορεί να χρειάζεται περισσότερους περιορισμούς. Η σχέση ανάμεσα στη συμπεριφορά και στη συνέπεια βοηθά το παιδί να καταλάβει ότι οι πράξεις έχουν αποτελέσματα. Αντίθετα, μια άσχετη ή υπερβολική τιμωρία μπορεί να δημιουργήσει κυρίως θυμό ή αίσθημα αδικίας χωρίς να διδάξει τι πρέπει να αλλάξει.

Φυσικές συνέπειες

Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες δεν χρειάζεται ο γονέας να επιβάλει καμία επιπλέον συνέπεια, εφόσον δεν τίθεται ζήτημα ασφάλειας. Η ίδια η πραγματικότητα διδάσκει το παιδί. Ένας έφηβος που επιλέγει να κοιμηθεί πολύ αργά μπορεί την επόμενη ημέρα να αισθάνεται κουρασμένος. Ένα παιδί που ξεχνά επανειλημμένα κάτι που χρειάζεται για μια δραστηριότητα μπορεί να αντιμετωπίσει τη δυσκολία που προκαλεί η παράλειψή του. Το να επιτρέπουμε κάποιες ασφαλείς φυσικές συνέπειες μπορεί να βοηθά περισσότερο την ανάπτυξη υπευθυνότητας από το να προσπαθούμε να προλαμβάνουμε κάθε λάθος του παιδιού.

Η συνέπεια των γονέων έχει σημασία

Ένας κανόνας που ισχύει τη μία ημέρα αλλά όχι την επόμενη είναι δύσκολο να γίνει κατανοητός. Όταν οι γονείς απειλούν με συνέπειες που τελικά δεν εφαρμόζουν, το παιδί μαθαίνει ότι τα όρια είναι διαπραγματεύσιμα μέσω της επιμονής ή της σύγκρουσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να είναι άκαμπτοι. Μπορούν να αλλάξουν έναν κανόνα όταν αντιλαμβάνονται ότι δεν είναι λογικός ή όταν το παιδί μεγαλώνει. Η διαφορά είναι ότι η αλλαγή γίνεται συνειδητά και εξηγείται, αντί να εξαρτάται από τη διάθεση του γονέα εκείνη τη στιγμή. Είναι επίσης χρήσιμο οι γονείς, όταν υπάρχουν δύο ή περισσότεροι φροντιστές, να έχουν όσο γίνεται μια κοινή βασική στάση απέναντι στους σημαντικούς κανόνες. Δεν χρειάζεται να αντιδρούν πάντοτε με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, αλλά οι πολύ μεγάλες αντιφάσεις μπορεί να προκαλούν σύγχυση στο παιδί.

Ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε έχει σημασία

Το να βάζουμε όρια δεν απαιτεί να ταπεινώνουμε το παιδί. Φωνές, προσβολές, χαρακτηρισμοί ή φράσεις που το κάνουν να αισθάνεται ότι είναι «κακό», «άχρηστο» ή «ανίκανο» δεν του διδάσκουν καλύτερη συμπεριφορά. Χρειάζεται να διαχωρίζουμε το παιδί από την πράξη του: «Αυτό που έκανες δεν είναι αποδεκτό» είναι διαφορετικό από το «Είσαι απαράδεκτος». Στόχος είναι να διορθωθεί μια συμπεριφορά χωρίς να πλήττεται η αίσθηση αξίας του παιδιού.

Η σωματική τιμωρία δεν αποτελεί αποτελεσματικό τρόπο πειθαρχίας

Το χτύπημα, το χαστούκι ή άλλες μορφές σωματικής τιμωρίας μπορεί να διακόψουν προσωρινά μια συμπεριφορά, αλλά δεν βοηθούν το παιδί να μάθει αποτελεσματικά πώς να τη ρυθμίζει στο μέλλον. Η επαναλαμβανόμενη σωματική τιμωρία έχει συσχετιστεί με περισσότερη επιθετικότητα και άλλα δυσμενή συμπεριφορικά και συναισθηματικά αποτελέσματα και μπορεί να επιβαρύνει τη σχέση γονέα-παιδιού. Αντίστοιχα, η ταπείνωση και η λεκτική κακομεταχείριση δεν αποτελούν κατάλληλα μέσα πειθαρχίας. Υπάρχει και ένα σημαντικό μήνυμα που μεταδίδεται μέσα από τον τρόπο που οι ενήλικες αντιμετωπίζουν τις συγκρούσεις. Είναι δύσκολο να διδάξουμε σε ένα παιδί ότι δεν πρέπει να χτυπά όταν χρησιμοποιούμε το χτύπημα για να διορθώσουμε τη δική του συμπεριφορά.

Οι γονείς αποτελούν πρότυπο συμπεριφοράς

Τα παιδιά μαθαίνουν πολύ περισσότερα παρατηρώντας τους ενήλικες από όσα μαθαίνουν ακούγοντας τις συμβουλές τους. Αν ένας γονέας απαιτεί από το παιδί να ελέγχει τον θυμό του αλλά ο ίδιος φωνάζει ή γίνεται επιθετικός όταν θυμώνει, το μήνυμα είναι αντιφατικό. Αντίθετα, όταν ένας ενήλικας μπορεί να πει «είμαι πολύ θυμωμένος τώρα, χρειάζομαι λίγο χρόνο και θα το συζητήσουμε μετά», δείχνει στην πράξη έναν τρόπο ρύθμισης του συναισθήματος. Κανένας γονέας δεν διατηρεί πάντοτε την ψυχραιμία του. Όταν ένας γονέας αντιδράσει υπερβολικά, μπορεί αργότερα να το αναγνωρίσει και να ζητήσει συγγνώμη. Αυτό δεν υπονομεύει τον γονεϊκό ρόλο. Αντίθετα, διδάσκει ανάληψη ευθύνης.

Τα όρια αλλάζουν καθώς το παιδί μεγαλώνει

Στα μικρότερα παιδιά οι κανόνες χρειάζεται συνήθως να είναι απλοί, συγκεκριμένοι και άμεσοι. Η ανακατεύθυνση της προσοχής και η διαμόρφωση του περιβάλλοντος είναι συχνά περισσότερο αποτελεσματικές από τις εξηγήσεις μεγάλης διάρκειας. Στη σχολική ηλικία, το παιδί μπορεί να συμμετέχει περισσότερο στη συζήτηση των κανόνων και των συνεπειών και να αναλαμβάνει σταδιακά περισσότερες ευθύνες. Στην εφηβεία, η πειθαρχία χρειάζεται να εξελίσσεται. Ο έφηβος έχει ανάγκη από μεγαλύτερη αυτονομία και συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων. Οι κανόνες παραμένουν σημαντικοί, ιδιαίτερα όταν αφορούν την ασφάλεια, αλλά η συζήτηση, η διαπραγμάτευση και η εξήγηση αποκτούν μεγαλύτερο ρόλο. Η δυνατότητα να ακούγεται η άποψη του εφήβου δεν σημαίνει ότι εκείνος αποφασίζει για όλα. Σημαίνει ότι αντιμετωπίζεται ως ένας νέος άνθρωπος που σταδιακά μαθαίνει να παίρνει τις δικές του αποφάσεις.

Πριν από τη συνέπεια, εξετάστε τι κρύβεται πίσω από τη συμπεριφορά

Δεν είναι κάθε δύσκολη συμπεριφορά απλώς «ανυπακοή». Ένα παιδί μπορεί να δυσκολεύεται να ακολουθήσει οδηγίες επειδή είναι κουρασμένο, αγχωμένο, υπερδιεγερμένο, δεν έχει καταλάβει τι του ζητήθηκε ή δυσκολεύεται πραγματικά να ελέγξει τις παρορμήσεις του. Όταν ένα πρόβλημα επαναλαμβάνεται, είναι χρήσιμο να αναρωτηθούμε: Τι συμβαίνει συνήθως πριν από αυτή τη συμπεριφορά; Τι προσπαθεί να πετύχει ή να αποφύγει το παιδί; Τι συμβαίνει αμέσως μετά; Η κατανόηση του μοτίβου δεν σημαίνει ότι καταργούμε τα όρια. Μας βοηθά να επιλέξουμε μια παρέμβαση που αντιμετωπίζει την αιτία και όχι μόνο το αποτέλεσμα.

Όταν οι γονείς έχουν εξαντληθεί

Η αποτελεσματική διαχείριση της συμπεριφοράς είναι πολύ δυσκολότερη όταν ο γονέας βρίσκεται ο ίδιος σε έντονο θυμό. Αν δεν υπάρχει άμεσο ζήτημα ασφάλειας, είναι συχνά προτιμότερο να σταματήσει προσωρινά η αντιπαράθεση και η συζήτηση να συνεχιστεί όταν όλοι έχουν ηρεμήσει. Οι γονείς δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζουν κάθε σύγκρουση ως μια μάχη που πρέπει να κερδίσουν. Ο τελικός στόχος δεν είναι η άμεση υποταγή του παιδιού αλλά η σταδιακή ανάπτυξη ενός ανθρώπου που θα μπορεί να ελέγχει ο ίδιος τη συμπεριφορά του χωρίς να χρειάζεται συνεχώς κάποιος εξωτερικός έλεγχος.

Πότε χρειάζεται βοήθεια;

Οι συγκρούσεις και η δοκιμή των ορίων αποτελούν μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις στις οποίες οι δυσκολίες συμπεριφοράς είναι τόσο έντονες ή επίμονες ώστε χρειάζεται να διερευνηθούν περισσότερο. Μια επαγγελματική αξιολόγηση μπορεί να είναι χρήσιμη όταν η συμπεριφορά δημιουργεί σοβαρά και συνεχή προβλήματα στο σπίτι ή στο σχολείο, όταν υπάρχει έντονη επιθετικότητα, όταν το παιδί φαίνεται να μην μπορεί να ελέγξει τη συμπεριφορά του παρά τις συστηματικές προσπάθειες των γονέων ή όταν οι συγκρούσεις έχουν αρχίσει να επιβαρύνουν σημαντικά ολόκληρη την οικογένεια. Η υποστήριξη και η εκπαίδευση των γονέων σε αποτελεσματικές στρατηγικές διαχείρισης της συμπεριφοράς μπορεί επίσης να αποτελέσει σημαντικό μέρος της παρέμβασης.

Το ζητούμενο είναι ο αυτοέλεγχος, όχι ο φόβος

Ένα παιδί μπορεί να υπακούσει επειδή φοβάται τι θα συμβεί αν δεν το κάνει. Ο μακροπρόθεσμος στόχος της ανατροφής όμως είναι διαφορετικός: να μπορεί σταδιακά να καταλαβαίνει τους κανόνες, να προβλέπει τις συνέπειες των επιλογών του, να λαμβάνει υπόψη του τους άλλους και να ρυθμίζει τη συμπεριφορά του ακόμη και όταν ο γονέας δεν βρίσκεται εκεί. Τα σαφή όρια, η σταθερότητα, η θετική σχέση με το παιδί, η αναγνώριση της καλής συμπεριφοράς και οι δίκαιες συνέπειες συμβάλλουν περισσότερο σε αυτή την πορεία από τον φόβο και την τιμωρία.