Τα παιδιά μπορεί μερικές φορές να περιγράφουν ότι ακούν, βλέπουν ή αισθάνονται πράγματα που οι άλλοι γύρω τους δεν αντιλαμβάνονται. Μια τέτοια αναφορά μπορεί να ανησυχήσει έντονα τους γονείς, ιδιαίτερα επειδή συχνά συνδέεται αυτόματα με την ιδέα μιας σοβαρής ψυχικής διαταραχής. Στην πραγματικότητα, οι εμπειρίες αυτές μπορεί να έχουν πολύ διαφορετική σημασία και χρειάζεται να αξιολογούνται μέσα στο αναπτυξιακό, συναισθηματικό και ιατρικό πλαίσιο του συγκεκριμένου παιδιού. Η παρουσία μιας τέτοιας εμπειρίας δεν σημαίνει από μόνη της ότι ένα παιδί έχει ψύχωση ή σχιζοφρένεια. Στα μικρότερα παιδιά μπορεί να σχετίζεται με τη φαντασία και το παιχνίδι, ενώ παρόμοιες εμπειρίες μπορεί επίσης να εμφανιστούν σε περιόδους έντονου στρες, σε άλλες ψυχικές δυσκολίες, σε ορισμένες σωματικές ή νευρολογικές καταστάσεις, μετά τη λήψη συγκεκριμένων φαρμάκων ή σε σχέση με τη χρήση ουσιών.

Τι εννοούμε όταν μιλάμε για ψευδαισθήσεις;

Ως ψευδαίσθηση περιγράφεται μια αισθητηριακή εμπειρία που γίνεται αντιληπτή ως πραγματική χωρίς να υπάρχει αντίστοιχο εξωτερικό ερέθισμα. Μπορεί να αφορά οποιαδήποτε αίσθηση, αλλά συχνότερα πρόκειται για ακουστικές ή οπτικές εμπειρίες. Ένα παιδί μπορεί, για παράδειγμα, να αναφέρει ότι:

• ακούει κάποιον να του μιλά ενώ δεν βρίσκεται κανείς εκεί,
• ακούει το όνομά του ή άλλους ήχους χωρίς εμφανή πηγή,
• βλέπει ανθρώπους, σκιές ή μορφές που οι άλλοι δεν βλέπουν,
• αισθάνεται ότι κάποιος το αγγίζει ενώ δεν υπάρχει κανείς,
• σπανιότερα, αντιλαμβάνεται οσμές ή γεύσεις χωρίς σαφή εξωτερική αιτία.

Το τι ακριβώς περιγράφει το παιδί έχει σημασία. Άλλο είναι ένα ασαφές «νόμιζα ότι άκουσα τη μαμά να με φωνάζει» και άλλο η επαναλαμβανόμενη εμπειρία μιας σαφούς φωνής που μιλά στο παιδί, σχολιάζει όσα κάνει ή του δίνει εντολές.

Φαντασία, παιχνίδι και φυσιολογική ανάπτυξη

Τα μικρά παιδιά έχουν έντονη φαντασία και δεν διαχωρίζουν πάντοτε την εσωτερική εμπειρία από την εξωτερική πραγματικότητα με τον ίδιο τρόπο που το κάνει ένας μεγαλύτερος έφηβος ή ένας ενήλικας. Ένα παιδί μπορεί να έχει έναν φανταστικό φίλο, να συνομιλεί μαζί του, να του στρώνει θέση στο τραπέζι ή να ενσωματώνει φανταστικούς χαρακτήρες στο παιχνίδι του. Μπορεί επίσης, όταν φοβάται τη νύχτα, να ερμηνεύσει έναν θόρυβο ή μια σκιά ως κάποιο πρόσωπο ή πλάσμα. Τέτοιες εμπειρίες συνήθως αποτελούν μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης και αντιμετωπίζονται με κατανόηση και καθησυχασμό. Σημαντικό στοιχείο είναι ότι το παιδί συχνά μπορεί να μετακινείται εύκολα ανάμεσα στο παιχνίδι και στην πραγματικότητα. Ο φανταστικός φίλος, για παράδειγμα, εντάσσεται συνήθως σε ένα δημιουργικό παιχνίδι και δεν συνοδεύεται από σύγχυση, σημαντικό φόβο ή έκπτωση της λειτουργικότητας.

Δεν σημαίνει κάθε «φωνή» ψύχωση

Η ακρόαση μιας φωνής ή η εμφάνιση μιας ασυνήθιστης αντιληπτικής εμπειρίας δεν αποτελεί από μόνη της διάγνωση. Για να κατανοηθεί η σημασία της χρειάζεται να γνωρίζουμε:

• πόσο συχνά συμβαίνει,
• πόσο διαρκεί,
• αν το παιδί τη βιώνει ως πραγματική,
• αν το φοβίζει ή το αναστατώνει,
• τι λέει η φωνή ή τι ακριβώς βλέπει,
• αν συμβαίνει μόνο σε συγκεκριμένες καταστάσεις,
• αν υπάρχουν και άλλες σημαντικές αλλαγές στη σκέψη ή στη συμπεριφορά,
• αν έχει αλλάξει η λειτουργία του στο σχολείο, στις φιλίες ή στην οικογένεια.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η συνολική εικόνα και όχι η μεμονωμένη εμπειρία.

Έντονο στρες και δύσκολες εμπειρίες

Ορισμένα παιδιά μπορεί να αναφέρουν ότι ακούν ή βλέπουν κάτι σε περιόδους μεγάλης συναισθηματικής πίεσης. Πένθος, σημαντικές οικογενειακές δυσκολίες, τραυματικές εμπειρίες, έντονο άγχος ή άλλες καταστάσεις μπορεί να συνδέονται με ασυνήθιστες αντιληπτικές εμπειρίες. Για παράδειγμα, μετά τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου ένα παιδί μπορεί να αναφέρει ότι για μια στιγμή νόμιζε πως άκουσε τη φωνή του ή ότι αισθάνθηκε την παρουσία του. Η εμπειρία αυτή από μόνη της δεν επιτρέπει να συμπεράνουμε ότι υπάρχει ψυχωτική διαταραχή. Αντίστοιχα, σε ένα παιδί με σημαντικό τραυματικό ιστορικό χρειάζεται να διερευνηθεί αν αυτό που περιγράφει σχετίζεται με αναμνήσεις, επαναβιώσεις, έντονη υπερεπαγρύπνηση ή άλλη αντίδραση στο τραύμα.

Κατάθλιψη, άγχος και άλλες ψυχικές δυσκολίες

Ασυνήθιστες αντιληπτικές εμπειρίες μπορεί να εμφανιστούν και στο πλαίσιο άλλων ψυχικών διαταραχών και όχι μόνο σε πρωτογενείς ψυχωτικές διαταραχές. Το περιεχόμενο της εμπειρίας μπορεί ορισμένες φορές να δίνει σημαντικές πληροφορίες για την ψυχική κατάσταση του παιδιού. Ένας σοβαρά καταθλιπτικός έφηβος, για παράδειγμα, μπορεί να αναφέρει φωνές με έντονα επικριτικό ή αυτοκαταστροφικό περιεχόμενο. Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχουν έντονο άγχος, τραυματικές εμπειρίες ή διαταραχές της διάθεσης. Για τον λόγο αυτό η σωστή ερώτηση δεν είναι μόνο: «Ακούει φωνές;» αλλά: «Τι άλλο συμβαίνει στη ζωή, στη διάθεση, στη σκέψη και στη συμπεριφορά του παιδιού;»

Σωματικές και νευρολογικές αιτίες

Όταν ένα παιδί αναφέρει για πρώτη φορά ασυνήθιστες αντιληπτικές εμπειρίες, χρειάζεται να λαμβάνεται υπόψη και η πιθανότητα σωματικού ή νευρολογικού αιτίου. Τέτοιες εμπειρίες μπορεί να εμφανιστούν, μεταξύ άλλων, σε σχέση με:

• πολύ υψηλό πυρετό ή σοβαρή λοίμωξη,
• ορισμένους τύπους επιληπτικών κρίσεων,
• ημικρανίες,
• άλλες νευρολογικές ή μεταβολικές καταστάσεις,
• ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων.

Ιδιαίτερα όταν η έναρξη είναι απότομη και συνοδεύεται από σύγχυση, διαταραχή του επιπέδου συνείδησης, πυρετό, νευρολογικά συμπτώματα ή σημαντική αλλαγή της γενικής κατάστασης, χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση.

Φάρμακα και ουσίες

Ορισμένα φάρμακα μπορούν, σπάνια, να προκαλέσουν ψευδαισθήσεις ή άλλες σημαντικές μεταβολές στην αντίληψη και στη συμπεριφορά. Το ίδιο μπορεί να συμβεί μετά από υπερδοσολογία ή αλληλεπιδράσεις ουσιών. Στους εφήβους είναι επίσης απαραίτητο να διερευνάται με συγκεκριμένο και μη επικριτικό τρόπο η πιθανή χρήση αλκοόλ, κάνναβης, διεγερτικών, παραισθησιογόνων ή άλλων ουσιών. Η χρήση ουσιών μπορεί να προκαλέσει ή να επιδεινώσει ψυχωτικά συμπτώματα και αποτελεί σημαντικό μέρος της διαφορικής διάγνωσης.

Πότε μπορεί να πρόκειται για ψύχωση;

Η ψύχωση είναι μια κατάσταση κατά την οποία επηρεάζεται σημαντικά η αντίληψη της πραγματικότητας. Οι ψευδαισθήσεις μπορεί να αποτελούν ένα από τα συμπτώματά της, αλλά συνήθως η κλινική εικόνα είναι ευρύτερη. Μπορεί να εμφανίζονται:

• επίμονες ψευδαισθήσεις,
• παραληρητικές ιδέες, δηλαδή σταθερές πεποιθήσεις που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα,
• σημαντικά αποδιοργανωμένη σκέψη ή ομιλία,
• πολύ παράξενη ή αποδιοργανωμένη συμπεριφορά,
• μεγάλη δυσκολία να διακρίνει το άτομο τι είναι πραγματικό,
• έντονη καχυποψία,
• κοινωνική απόσυρση,
• σημαντική πτώση στη σχολική ή καθημερινή λειτουργία.

Οι καταστάσεις με ψυχωτικά συμπτώματα εμφανίζονται συχνότερα προς το τέλος της εφηβείας ή στην πρώιμη ενήλικη ζωή και είναι πολύ λιγότερο συχνές στην παιδική ηλικία.

Η σχιζοφρένεια δεν διαγιγνώσκεται επειδή ένα παιδί άκουσε μια φωνή

Η σύνδεση «ακούει φωνές = σχιζοφρένεια» είναι λανθασμένη. Η διάγνωση μιας ψυχωτικής διαταραχής απαιτεί ολοκληρωμένη αξιολόγηση της φύσης, της διάρκειας και της εξέλιξης των συμπτωμάτων, της σκέψης και της συμπεριφοράς και του βαθμού στον οποίο έχει επηρεαστεί η λειτουργικότητα του νέου. Ακόμη και όταν υπάρχουν πραγματικές ψευδαισθήσεις, χρειάζεται να διερευνηθούν πολλές διαφορετικές πιθανές εξηγήσεις πριν τεθεί οποιαδήποτε διάγνωση.

Πώς πρέπει να αντιδράσει ένας γονέας;

Όταν ένα παιδί πει ότι ακούει ή βλέπει κάτι ασυνήθιστο, είναι προτιμότερο ο γονέας να προσπαθήσει πρώτα να καταλάβει την εμπειρία του παρά να αντιδράσει με φόβο ή αμφισβήτηση. Μπορεί να ρωτήσει ήρεμα: «Τι ακριβώς ακούς;» «Σου μιλάει αυτή η φωνή; Τι σου λέει;» «Πότε συμβαίνει συνήθως;» «Σε φοβίζει;» «Σου έχει πει ποτέ να κάνεις κάτι που δεν θέλεις ή να κάνεις κακό στον εαυτό σου ή σε κάποιον άλλο;» «Μπορείς να καταλάβεις αν το ακούνε και οι άλλοι ή μόνο εσύ;» Η συζήτηση χρειάζεται να είναι ήρεμη και χωρίς ανάκριση. Στόχος είναι να καταλάβουμε τι βιώνει το παιδί και πόσο το επηρεάζει.

Ούτε επιβεβαίωση ούτε απόρριψη

Δεν είναι βοηθητικό να πούμε: «Αυτά είναι ανοησίες, δεν υπάρχει τίποτα.» Αν το παιδί βιώνει την εμπειρία ως πραγματική, η απόρριψη μπορεί να το κάνει να σταματήσει να μιλά για αυτήν. Δεν είναι όμως χρήσιμο ούτε να επιβεβαιώσουμε ως αντικειμενικά πραγματικό αυτό που περιγράφει: «Ναι, κάποιος πράγματι σου μιλάει και εμείς απλώς δεν μπορούμε να τον ακούσουμε.» Μια περισσότερο κατάλληλη απάντηση είναι: «Καταλαβαίνω ότι εσύ το ακούς και ότι σου φαίνεται πραγματικό. Εγώ δεν το ακούω, αλλά θέλω να καταλάβω καλύτερα τι συμβαίνει και αν σε δυσκολεύει.» Με αυτόν τον τρόπο αναγνωρίζουμε την πραγματικότητα της εμπειρίας για το παιδί χωρίς να ενισχύουμε μια πιθανώς λανθασμένη ερμηνεία της.

Τι χρειάζεται να παρατηρούν οι γονείς;

Εκτός από την ίδια την εμπειρία, είναι σημαντικό να παρατηρείται αν έχει αλλάξει γενικότερα το παιδί. Χρήσιμο είναι να εξεταστούν:

• η σχολική λειτουργία,
• η συγκέντρωση,
• ο ύπνος,
• η διάθεση,
• οι φιλίες,
• η επικοινωνία με την οικογένεια,
• η προσωπική φροντίδα,
• η παρουσία παράξενων ή πολύ ασυνήθιστων πεποιθήσεων,
• η χρήση ουσιών,
• η εμφάνιση σύγχυσης ή αποδιοργανωμένης συμπεριφοράς.

Μια σαφής και προοδευτική αλλαγή σε πολλούς από αυτούς τους τομείς αυξάνει την ανάγκη για έγκαιρη αξιολόγηση.

Πώς γίνεται η αξιολόγηση;

Η αξιολόγηση χρειάζεται να είναι ευρεία και να μην ξεκινά με την παραδοχή ότι πρόκειται οπωσδήποτε για ψυχιατρική διαταραχή. Διερευνώνται:

• η ακριβής φύση των εμπειριών,
• η ηλικία έναρξης και η διάρκειά τους,
• η συχνότητα και το περιεχόμενο,
• πόσο πραγματικές φαίνονται στο παιδί,
• ο βαθμός δυσφορίας,
• η ανάπτυξη και το προηγούμενο ιστορικό,
• η διάθεση και το άγχος,
• τραυματικές ή άλλες σημαντικές εμπειρίες,
• η σκέψη και η συμπεριφορά,
• η σχολική και κοινωνική λειτουργία,
• η λήψη φαρμάκων,
• πιθανή χρήση ουσιών,
• το ιατρικό και νευρολογικό ιστορικό,
• η ασφάλεια του παιδιού και των άλλων.

Όταν υπάρχει υποψία ψύχωσης, η έγκαιρη εξειδικευμένη εκτίμηση είναι σημαντική, καθώς η έγκαιρη αναγνώριση και θεραπεία βελτιώνουν τη δυνατότητα να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά τα συμπτώματα και η λειτουργική επιβάρυνση.

Πότε χρειάζεται άμεση αξιολόγηση;

Ορισμένες καταστάσεις δεν είναι σκόπιμο να περιμένουν ένα συνηθισμένο προγραμματισμένο ραντεβού. Άμεση εκτίμηση χρειάζεται όταν:

• οι φωνές λένε στο παιδί να τραυματίσει ή να σκοτώσει τον εαυτό του ή άλλους,
• το παιδί δηλώνει ότι σκοπεύει να υπακούσει σε τέτοιες εντολές,
• υπάρχει έντονη σύγχυση ή αποδιοργάνωση,
• δεν μπορεί να διακρίνει βασικά στοιχεία της πραγματικότητας,
• παρουσιάζει πολύ έντονη διέγερση ή ανεξέλεγκτη συμπεριφορά,
• υπάρχει σοβαρή αυτοκτονική ή επιθετική συμπεριφορά,
• εμφανίστηκαν ξαφνικά ψευδαισθήσεις μαζί με πυρετό, διαταραχή συνείδησης ή άλλα οξέα ιατρικά συμπτώματα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις προτεραιότητα είναι η ασφάλεια και χρειάζεται άμεση εκτίμηση από κατάλληλη υπηρεσία επείγουσας ιατρικής ή ψυχικής υγείας.

Πώς αντιμετωπίζονται αυτές οι εμπειρίες;

Δεν υπάρχει μία θεραπεία για το σύμπτωμα «ακούει φωνές». Η θεραπεία εξαρτάται από την αιτία. Αν πρόκειται για φυσιολογικό στοιχείο της ανάπτυξης, μπορεί να μη χρειάζεται καμία θεραπεία. Αν σχετίζεται με έντονο άγχος, κατάθλιψη ή τραυματική εμπειρία, αντιμετωπίζεται η συγκεκριμένη ψυχική δυσκολία. Αν υπάρχει σωματικό ή φαρμακευτικό αίτιο, χρειάζεται ανάλογη ιατρική αντιμετώπιση. Όταν πρόκειται για ψυχωτική διαταραχή, το θεραπευτικό σχέδιο μπορεί να περιλαμβάνει ψυχολογικές παρεμβάσεις, οικογενειακή παρέμβαση, υποστήριξη της εκπαίδευσης και, όταν υπάρχει ένδειξη, κατάλληλη φαρμακευτική θεραπεία. Επομένως, η θεραπεία δεν καθορίζεται μόνο από το αν υπάρχει μια ψευδαίσθηση αλλά από το τι σημαίνει αυτή η εμπειρία μέσα στη συνολική κλινική εικόνα του παιδιού.

Το σημαντικό είναι να μην πανικοβληθούμε αλλά και να μην το αγνοήσουμε

Όταν ένα παιδί αναφέρει ότι ακούει μια φωνή ή βλέπει κάτι που οι άλλοι δεν βλέπουν, δύο ακραίες αντιδράσεις είναι εξίσου ακατάλληλες: «Σίγουρα έχει σοβαρή ψυχική διαταραχή.» και «Είναι απλώς φαντασία, μην του δίνεις σημασία.» Η σημασία μιας τέτοιας εμπειρίας εξαρτάται από την ηλικία, το περιεχόμενο, τη συχνότητα, την επιμονή, το πλαίσιο στο οποίο εμφανίζεται και κυρίως από το αν συνοδεύεται από άλλες αλλαγές στη σκέψη, στη συμπεριφορά και στην καθημερινή λειτουργία. Το πιο χρήσιμο είναι να ακούσουμε προσεκτικά το παιδί, να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τι ακριβώς βιώνει και να ζητήσουμε αξιολόγηση όταν η εμπειρία επιμένει, προκαλεί σημαντική δυσφορία ή συνοδεύεται από άλλες ανησυχητικές αλλαγές.