Η αυτοεκτίμηση αφορά τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί ή ένας έφηβος αντιλαμβάνεται και αξιολογεί τον εαυτό του. Η εικόνα σώματος αφορά τις σκέψεις και τα συναισθήματα που έχει για το σώμα και την εμφάνισή του. Οι δύο έννοιες συνδέονται, αλλά δεν είναι ταυτόσημες. Ένας νέος μπορεί να μην είναι ικανοποιημένος με κάποιο χαρακτηριστικό της εμφάνισής του και παρ’ όλα αυτά να έχει συνολικά θετική εικόνα για τον εαυτό του. Η δυσκολία γίνεται μεγαλύτερη όταν η εμφάνιση, το βάρος ή το σχήμα του σώματος αρχίζουν να καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την προσωπική του αξία. Η παιδική ηλικία και ιδιαίτερα η εφηβεία είναι περίοδοι κατά τις οποίες η εικόνα για τον εαυτό και το σώμα μεταβάλλεται σημαντικά. Οι σωματικές αλλαγές, οι σχέσεις με τους συνομηλίκους, τα σχόλια των άλλων και τα πρότυπα που προβάλλονται στα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ένας νέος βλέπει τον εαυτό του.

Πώς διαμορφώνεται η αυτοεκτίμηση;

Η αυτοεκτίμηση αναπτύσσεται σταδιακά μέσα από τις σχέσεις και τις εμπειρίες του παιδιού. Επηρεάζεται από:

• τη σχέση με τους γονείς και άλλους σημαντικούς ενήλικες,

• την αποδοχή από τους συνομηλίκους,

• τις επιτυχίες και τις αποτυχίες,

• τη σχολική εμπειρία,

• την αίσθηση ότι το παιδί μπορεί να καταφέρνει πράγματα,

• τις συγκρίσεις με άλλους,

• τα μηνύματα που λαμβάνει για την εμφάνιση, τις ικανότητες και τον χαρακτήρα του.

Η υγιής αυτοεκτίμηση δεν σημαίνει ότι ένα παιδί αισθάνεται πάντα σίγουρο ή ότι θεωρεί τον εαυτό του καλύτερο από τους άλλους. Σημαίνει ότι μπορεί να αναγνωρίζει τόσο τις δυνατότητες όσο και τις αδυναμίες του χωρίς να θεωρεί ότι ένα λάθος, μια αποτυχία ή μια απόρριψη μειώνει συνολικά την αξία του.

Γιατί η εικόνα σώματος γίνεται ιδιαίτερα σημαντική στην εφηβεία;

Κατά την εφηβεία το σώμα αλλάζει γρήγορα. Μεταβάλλονται το ύψος, το βάρος, οι αναλογίες του σώματος και τα χαρακτηριστικά της σεξουαλικής ωρίμανσης. Οι αλλαγές αυτές δεν συμβαίνουν με τον ίδιο ρυθμό σε όλους. Ένας έφηβος μπορεί να αναπτύσσεται νωρίτερα ή αργότερα από τους συνομηλίκους του και να αισθάνεται ότι το σώμα του διαφέρει. Παράλληλα, αυξάνεται το ενδιαφέρον για το πώς τον βλέπουν οι άλλοι, για την ερωτική έλξη και για το αν η εμφάνισή του ταιριάζει με τα πρότυπα της ομάδας του. Ένας βαθμός αμηχανίας ή δυσαρέσκειας με ορισμένα χαρακτηριστικά της εμφάνισης είναι συχνός στην εφηβεία και δεν σημαίνει από μόνος του ότι υπάρχει ψυχική διαταραχή.

Πώς επηρεάζουν οι συγκρίσεις με τους άλλους;

Τα παιδιά και οι έφηβοι συγκρίνουν συχνά τον εαυτό τους με τους συνομηλίκους τους. Μπορεί να συγκρίνουν:

• το βάρος και το σχήμα του σώματος,

• το ύψος,

• το πρόσωπο,

• το δέρμα και τα μαλλιά,

• τη μυϊκή ανάπτυξη,

• το ντύσιμο,

• το πόσο ελκυστικοί θεωρούν ότι είναι.

Οι συγκρίσεις γίνονται περισσότερο προβληματικές όταν ο νέος επιλέγει συνεχώς ανθρώπους που θεωρεί «καλύτερους» και χρησιμοποιεί αυτή τη σύγκριση ως απόδειξη ότι ο ίδιος δεν είναι αρκετά καλός.

Τι ρόλο έχουν τα κοινωνικά δίκτυα;

Στα κοινωνικά δίκτυα οι νέοι εκτίθενται καθημερινά σε μεγάλο αριθμό εικόνων που συχνά είναι προσεκτικά επιλεγμένες, επεξεργασμένες ή τροποποιημένες. Ένας έφηβος μπορεί έτσι να συγκρίνει το πραγματικό του σώμα με μια εικόνα που δεν ανταποκρίνεται πλήρως ούτε στην πραγματική εμφάνιση του ανθρώπου που βλέπει. Παράλληλα, το περιεχόμενο που προβάλλεται μπορεί να δίνει υπερβολική έμφαση στο βάρος, στη μυϊκή ανάπτυξη, στη γυμναστική, στις δίαιτες ή σε συγκεκριμένα πρότυπα ομορφιάς. Σημασία δεν έχει μόνο πόσο χρόνο περνά ένας νέος στα κοινωνικά δίκτυα, αλλά και τι περιεχόμενο βλέπει και πώς αισθάνεται μετά από αυτό.

Η δυσαρέσκεια με το σώμα αφορά μόνο τα κορίτσια;

Όχι. Τα κορίτσια μπορεί να δέχονται μεγαλύτερη πίεση σχετικά με τη λεπτότητα και το βάρος. Τα αγόρια μπορεί επίσης να ανησυχούν για το βάρος, αλλά συχνά η ανησυχία επικεντρώνεται περισσότερο στη μυϊκή ανάπτυξη, στο ύψος και στην εικόνα ενός δυνατού ή αθλητικού σώματος. Ένα αγόρι μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του υπερβολικά αδύνατο ή ανεπαρκώς μυώδη ακόμη και όταν η ανάπτυξή του είναι φυσιολογική. Η δυσφορία για την εικόνα σώματος μπορεί να εμφανιστεί σε οποιοδήποτε παιδί ή έφηβο.

Πώς επηρεάζουν τα σχόλια για την εμφάνιση;

Τα σχόλια των άλλων μπορεί να έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα. Πειράγματα σχετικά με το βάρος, το ύψος, το δέρμα, τα χαρακτηριστικά του προσώπου ή τη σωματική ανάπτυξη μπορεί να επηρεάσουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί βλέπει τον εαυτό του. Ακόμη και καλοπροαίρετα σχόλια μπορεί να αυξήσουν την εστίαση στην εμφάνιση. Η συστηματική επιβράβευση ενός παιδιού επειδή αδυνάτισε ή επειδή είναι «όμορφο» μπορεί άθελά της να μεταφέρει το μήνυμα ότι η εμφάνιση αποτελεί σημαντικό μέτρο της αξίας του. Τα παιδιά επίσης παρατηρούν τον τρόπο με τον οποίο οι ενήλικοι μιλούν για το δικό τους σώμα και για την εμφάνιση άλλων ανθρώπων.

Ποια σημεία μπορεί να δείχνουν χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Ένα παιδί ή ένας έφηβος με επίμονα αρνητική εικόνα για τον εαυτό του μπορεί:

• να λέει συχνά ότι «δεν είναι καλός σε τίποτα»,

• να θεωρεί ότι όλοι οι άλλοι είναι καλύτεροι,

• να αποφεύγει νέες δραστηριότητες επειδή φοβάται ότι θα αποτύχει,

• να εγκαταλείπει εύκολα όταν κάτι είναι δύσκολο,

• να δυσκολεύεται υπερβολικά να δεχθεί ένα λάθος,

• να χρειάζεται συνεχώς επιβεβαίωση από τους άλλους,

• να ερμηνεύει μια αποτυχία ως απόδειξη ότι «δεν αξίζει».

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση δεν αποτελεί από μόνη της ψυχιατρική διάγνωση. Μπορεί όμως να συνδέεται με άγχος, κατάθλιψη, εκφοβισμό, κοινωνικές δυσκολίες ή επαναλαμβανόμενες εμπειρίες αποτυχίας.

Πότε η εικόνα σώματος γίνεται περισσότερο ανησυχητική;

Μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται όταν ο νέος:

• μιλά συνεχώς αρνητικά για το σώμα του,

• ελέγχει επανειλημμένα την εμφάνισή του στον καθρέφτη,

• αποφεύγει εντελώς τους καθρέφτες ή τις φωτογραφίες,

• ζυγίζεται πολύ συχνά,

• συγκρίνει συνεχώς το σώμα του με άλλους,

• αποφεύγει κοινωνικές δραστηριότητες επειδή ντρέπεται για την εμφάνισή του,

• επιλέγει ρούχα αποκλειστικά για να κρύψει το σώμα του,

• πιστεύει ότι οι άλλοι παρατηρούν και κρίνουν συνεχώς κάποιο χαρακτηριστικό του,

• αλλάζει σημαντικά τη διατροφή του για να αλλάξει την εμφάνισή του,

• γυμνάζεται υπερβολικά,

• αισθάνεται έντονη ενοχή όταν δεν μπορεί να ασκηθεί.

Η σοβαρότητα της δυσφορίας δεν μπορεί να εκτιμηθεί μόνο από την πραγματική εμφάνιση ή το βάρος του παιδιού.

Ποια είναι η σχέση με τις διατροφικές διαταραχές;

Η έντονη δυσαρέσκεια με το σώμα μπορεί να αποτελεί παράγοντα κινδύνου για διατροφικές διαταραχές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε έφηβος που δεν είναι ικανοποιημένος με την εμφάνισή του θα εμφανίσει κάποια διαταραχή. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν εμφανίζονται:

• έντονος περιορισμός της τροφής,

• συστηματική παράλειψη γευμάτων,

• φόβος αύξησης του βάρους,

• επεισόδια υπερφαγίας,

• πρόκληση εμετού,

• χρήση καθαρτικών ή άλλων μεθόδων ελέγχου του βάρους,

• καταναγκαστική άσκηση,

• σημαντική ή γρήγορη μεταβολή του βάρους,

• υπερβολική ενασχόληση με θερμίδες, βάρος και διατροφή.

Μια διατροφική διαταραχή μπορεί να υπάρχει ακόμη και όταν το βάρος του νέου βρίσκεται σε φυσιολογικά επίπεδα.

Τι είναι η σωματοδυσμορφική διαταραχή;

Σε ορισμένες περιπτώσεις η ενασχόληση με την εμφάνιση γίνεται ιδιαίτερα έντονη. Ένας νέος μπορεί να είναι πεπεισμένος ότι κάποιο χαρακτηριστικό του είναι πολύ άσχημο ή παραμορφωμένο, παρότι στους άλλους φαίνεται φυσιολογικό ή η ατέλεια είναι μικρή. Μπορεί να:

• ελέγχει συνεχώς την εμφάνισή του,

• ζητά επανειλημμένα επιβεβαίωση,

• προσπαθεί να κρύψει κάποιο χαρακτηριστικό,

• αποφεύγει κοινωνικές καταστάσεις,

• περνά μεγάλο μέρος της ημέρας σκεπτόμενος την εμφάνισή του.

Όταν αυτή η ενασχόληση προκαλεί σημαντική δυσφορία ή περιορίζει την καθημερινή λειτουργία, χρειάζεται αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν την αυτοεκτίμηση;

Η αυτοεκτίμηση δεν ενισχύεται απλώς λέγοντας συνεχώς στο παιδί ότι είναι «τέλειο» ή «το καλύτερο». Περισσότερο βοηθά όταν οι γονείς:

• αναγνωρίζουν την προσπάθεια και όχι μόνο το αποτέλεσμα,

• επιτρέπουν στο παιδί να δοκιμάζει και να κάνει λάθη,

• του αναθέτουν ευθύνες κατάλληλες για την ηλικία,

• δείχνουν ενδιαφέρον για τις σκέψεις και τα συναισθήματά του,

• αποφεύγουν τις συνεχείς συγκρίσεις με άλλα παιδιά,

• βοηθούν το παιδί να αναγνωρίζει διαφορετικές ικανότητες και πλευρές του χαρακτήρα του,

• διατηρούν ρεαλιστικές προσδοκίες,

• προσφέρουν αποδοχή που δεν εξαρτάται από τους βαθμούς, τις επιτυχίες ή την εμφάνιση.

Το παιδί χρειάζεται να βιώνει ότι μπορεί να αποτύχει σε κάτι χωρίς να χάνει την αποδοχή των σημαντικών ανθρώπων γύρω του.

Πώς μπορούν οι γονείς να μιλούν για το σώμα;

Είναι χρήσιμο η οικογενειακή συζήτηση να μην περιστρέφεται συνεχώς γύρω από το βάρος, τις δίαιτες και την εμφάνιση. Μπορεί να δίνεται μεγαλύτερη έμφαση:

• στην υγεία,

• στη δύναμη και στη λειτουργία του σώματος,

• στην απόλαυση της κίνησης,

• στον επαρκή ύπνο,

• στη θρέψη,

• στη φροντίδα του σώματος.

Χρειάζεται να αποφεύγονται τα πειράγματα για το βάρος ή την εμφάνιση, οι συγκρίσεις με άλλους και τα συχνά αρνητικά σχόλια των ενηλίκων για το δικό τους σώμα. Ο στόχος δεν είναι να πειστεί το παιδί ότι πρέπει να αγαπά κάθε χαρακτηριστικό της εμφάνισής του. Είναι να μάθει ότι η συνολική του αξία δεν εξαρτάται από αυτά.

Τι γίνεται όταν το παιδί λέει «είμαι άσχημος» ή «είμαι χοντρός»;

Η άμεση απάντηση «όχι, δεν είσαι» μπορεί να είναι καλοπροαίρετη αλλά συχνά δεν βοηθά να καταλάβουμε τι πραγματικά συμβαίνει. Είναι περισσότερο χρήσιμο να διερευνηθεί τι βρίσκεται πίσω από τη φράση: «Τι σε έκανε να το σκεφτείς αυτό;» «Έγινε κάτι σήμερα;» «Υπάρχει κάτι συγκεκριμένο στην εμφάνισή σου που σε απασχολεί;» Μπορεί έτσι να αποκαλυφθεί ότι υπήρξε πείραγμα, απόρριψη, σύγκριση με φίλους, έκθεση σε συγκεκριμένο περιεχόμενο στα κοινωνικά δίκτυα ή μια πιο επίμονη δυσφορία για την εμφάνιση.

Τι ρόλο παίζει η άσκηση;

Η σωματική δραστηριότητα μπορεί να υποστηρίζει τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική υγεία. Η άσκηση γίνεται προβληματική όταν είναι καταναγκαστική ή χρησιμοποιείται κυρίως για να «διορθώσει» το σώμα ή να αντισταθμίσει το φαγητό. Ανησυχία δημιουργείται όταν ο έφηβος:

• συνεχίζει να ασκείται παρά την εξάντληση ή τον τραυματισμό,

• αισθάνεται έντονη ενοχή όταν χάσει μια προπόνηση,

• οργανώνει όλη την καθημερινότητά του γύρω από την άσκηση,

• χρησιμοποιεί συμπληρώματα ή άλλες ουσίες με στόχο την αλλαγή του σώματος χωρίς κατάλληλη ιατρική καθοδήγηση.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια;

Αξιολόγηση είναι χρήσιμη όταν η χαμηλή αυτοεκτίμηση ή η δυσαρέσκεια με το σώμα:

• είναι έντονη και επίμονη,

• επηρεάζει τις φιλίες ή το σχολείο,

• οδηγεί σε κοινωνική αποφυγή,

• συνοδεύεται από σημαντικό άγχος ή κατάθλιψη,

• προκαλεί μεγάλες αλλαγές στη διατροφή,

• οδηγεί σε υπερβολική άσκηση,

• καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της σκέψης του νέου,

• περιορίζει σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν συνυπάρχουν αυτοτραυματισμός, αυτοκτονικές σκέψεις ή συμπεριφορές που μπορεί να υποδηλώνουν διατροφική διαταραχή.

Η εμφάνιση είναι μόνο μία πλευρά της ταυτότητας

Τα παιδιά και οι έφηβοι μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον όπου η εμφάνιση αξιολογείται συνεχώς. Δεν είναι ρεαλιστικό να περιμένουμε ότι δεν θα ενδιαφέρονται για το πώς φαίνονται. Ο στόχος είναι η εμφάνιση να αποτελεί μόνο μία πλευρά της εικόνας που έχουν για τον εαυτό τους και όχι το βασικό μέτρο της προσωπικής τους αξίας. Η οικογένεια μπορεί να βοηθήσει το παιδί να αναγνωρίσει ότι η ταυτότητά του περιλαμβάνει τις σχέσεις, τις αξίες, τις ικανότητες, τα ενδιαφέροντα, την προσπάθεια, τον χαρακτήρα και πολλούς άλλους τομείς πέρα από το σώμα. Η υγιής αυτοεκτίμηση δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν αμφιβολίες ή ανασφάλειες. Σημαίνει ότι ένα παιδί ή ένας έφηβος μπορεί να βλέπει τον εαυτό του με αρκετή αποδοχή και ευελιξία ώστε μια ατέλεια, μια σύγκριση ή μια αποτυχία να μην καθορίζει συνολικά το ποιος πιστεύει ότι είναι.