Μια κρίση πανικού είναι ένα επεισόδιο ξαφνικού και πολύ έντονου φόβου ή δυσφορίας που συνοδεύεται από έντονα σωματικά και ψυχικά συμπτώματα. Μπορεί να εμφανιστεί χωρίς εμφανή κίνδυνο και συχνά προκαλεί την αίσθηση ότι κάτι πολύ σοβαρό συμβαίνει στο σώμα ή ότι το άτομο πρόκειται να χάσει τον έλεγχο. Οι κρίσεις πανικού μπορούν να εμφανιστούν σε παιδιά, αλλά είναι συχνότερες στην εφηβεία. Ένας νέος που βιώνει για πρώτη φορά μια τέτοια εμπειρία μπορεί να φοβηθεί ότι παθαίνει έμφραγμα, ότι δεν μπορεί να αναπνεύσει, ότι θα λιποθυμήσει ή ακόμη ότι πρόκειται να πεθάνει. Μια κρίση πανικού συνήθως υποχωρεί μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Η εμπειρία όμως μπορεί να είναι τόσο τρομακτική ώστε ο φόβος μιας νέας κρίσης να αρχίσει να επηρεάζει την καθημερινότητα του παιδιού ή του εφήβου.

Πώς εκδηλώνεται μια κρίση πανικού;

Κατά τη διάρκεια μιας κρίσης μπορεί να εμφανιστούν ταχυκαρδία, έντονοι παλμοί, δυσκολία στην αναπνοή, αίσθημα ότι «δεν φτάνει ο αέρας», πόνος ή βάρος στο στήθος, ζάλη, τρέμουλο, εφίδρωση, ναυτία ή δυσφορία στο στομάχι. Ο νέος μπορεί επίσης να αισθάνεται μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα στα άκρα, εξάψεις ή ρίγη και αίσθημα αστάθειας. Παράλληλα μπορεί να υπάρχει έντονος φόβος ότι θα λιποθυμήσει, ότι θα χάσει τον έλεγχο, ότι «θα τρελαθεί» ή ότι θα πεθάνει. Ορισμένοι νέοι περιγράφουν επίσης ότι το περιβάλλον γύρω τους μοιάζει ξαφνικά παράξενο ή μη πραγματικό ή ότι αισθάνονται αποκομμένοι από τον εαυτό τους.

Πόσο γρήγορα εμφανίζονται τα συμπτώματα;

Χαρακτηριστικό της κρίσης πανικού είναι ότι η ένταση αυξάνεται γρήγορα. Ένα παιδί ή ένας έφηβος μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να περάσει από μια σχετικά φυσιολογική κατάσταση σε πολύ έντονο φόβο και ισχυρά σωματικά συμπτώματα. Ακριβώς αυτή η ταχύτητα κάνει την εμπειρία ιδιαίτερα τρομακτική. Ο νέος συχνά δεν προλαβαίνει να καταλάβει τι συμβαίνει και ερμηνεύει τις σωματικές αλλαγές ως ένδειξη άμεσου κινδύνου. Η κρίση συνήθως φτάνει γρήγορα στη μεγαλύτερη έντασή της και στη συνέχεια υποχωρεί σταδιακά. Η κόπωση και η ανησυχία μπορεί όμως να συνεχιστούν για μεγαλύτερο διάστημα.

Γιατί το σώμα αντιδρά τόσο έντονα;

Οι σωματικές αντιδράσεις της κρίσης πανικού αποτελούν μέρος του φυσιολογικού συστήματος συναγερμού του οργανισμού. Όταν ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται έναν κίνδυνο, το σώμα προετοιμάζεται να αντιδράσει. Αυξάνονται οι παλμοί, αλλάζει η αναπνοή, οι μύες βρίσκονται σε μεγαλύτερη ένταση και η προσοχή στρέφεται προς την πιθανή απειλή. Στην κρίση πανικού αυτό το σύστημα συναγερμού ενεργοποιείται πολύ έντονα ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματικός εξωτερικός κίνδυνος. Το παιδί μπορεί στη συνέχεια να φοβηθεί τα ίδια τα σωματικά συμπτώματα. Η ταχυκαρδία μπορεί να ερμηνευτεί ως καρδιακό πρόβλημα, η ζάλη ως ένδειξη ότι θα λιποθυμήσει και η δύσπνοια ως απόδειξη ότι δεν μπορεί να αναπνεύσει. Ο φόβος αυξάνει ακόμη περισσότερο τη σωματική διέγερση και δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος.

Μπορεί μια κρίση να εμφανιστεί χωρίς προειδοποίηση;

Ναι. Ορισμένες κρίσεις εμφανίζονται σε καταστάσεις έντονου άγχους, όπως πριν από εξετάσεις, κατά τη διάρκεια μιας κοινωνικής περίστασης ή σε έναν χώρο που ο νέος φοβάται. Άλλες όμως φαίνεται να εμφανίζονται απροσδόκητα, ακόμη και όταν το παιδί δεν αναγνωρίζει κάποιο συγκεκριμένο λόγο για να αισθάνεται αγχωμένο. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει εμφανής αιτία μπορεί να κάνει την εμπειρία ακόμη περισσότερο ανησυχητική, επειδή ο νέος αισθάνεται ότι δεν μπορεί να προβλέψει πότε θα συμβεί ξανά.

Μια κρίση πανικού σημαίνει ότι υπάρχει διαταραχή πανικού;

Όχι. Ένα παιδί ή ένας έφηβος μπορεί να εμφανίσει μία ή περισσότερες κρίσεις πανικού χωρίς να έχει διαταραχή πανικού. Για να εξεταστεί η πιθανότητα διαταραχής πανικού, έχει σημασία τι συμβαίνει μετά τις κρίσεις. Ο νέος μπορεί να αρχίσει να ανησυχεί επίμονα ότι θα συμβεί νέα κρίση ή να αλλάζει σημαντικά τη συμπεριφορά του για να την αποφύγει. Μπορεί, για παράδειγμα, να αποφεύγει να βρίσκεται μόνος, να μη θέλει να μετακινείται με μέσα μεταφοράς, να αποφεύγει πολυσύχναστα μέρη ή να σταματήσει δραστηριότητες επειδή φοβάται ότι θα πάθει κρίση και δεν θα μπορέσει να φύγει ή να ζητήσει βοήθεια. Σε αυτή την περίπτωση το πρόβλημα δεν είναι πλέον μόνο οι ίδιες οι κρίσεις αλλά και ο φόβος της επόμενης κρίσης.

Γιατί μπορεί να αρχίσει η αποφυγή;

Μετά από μια έντονη κρίση, είναι φυσικό ο νέος να προσπαθήσει να καταλάβει τι την προκάλεσε. Αν η κρίση συνέβη σε ένα λεωφορείο, σε μια σχολική αίθουσα ή σε ένα εμπορικό κέντρο, μπορεί να αρχίσει να πιστεύει ότι ο συγκεκριμένος χώρος είναι επικίνδυνος. Την επόμενη φορά μπορεί να τον αποφύγει και να αισθανθεί άμεση ανακούφιση. Η ανακούφιση αυτή μπορεί να ενισχύσει την αποφυγή. Σταδιακά το παιδί μπορεί να αποφεύγει όλο και περισσότερες καταστάσεις, παρότι στην πραγματικότητα αυτές δεν είναι επικίνδυνες. Έτσι ο φόβος μπορεί να περιορίσει σημαντικά το σχολείο, τις μετακινήσεις, τις φιλίες και την αυτονομία του εφήβου.

Μπορούν οι κρίσεις πανικού να εμφανιστούν στο σχολείο;

Ναι. Μια κρίση μπορεί να εμφανιστεί κατά τη διάρκεια του μαθήματος, μιας εξέτασης, μιας παρουσίασης ή ακόμη και χωρίς εμφανή λόγο. Ο μαθητής μπορεί να ζητήσει ξαφνικά να βγει από την αίθουσα, να αναφέρει ότι δεν μπορεί να αναπνεύσει, ότι ζαλίζεται ή ότι αισθάνεται ότι θα λιποθυμήσει. Αν οι κρίσεις επαναλαμβάνονται, μπορεί να αναπτυχθεί φόβος για το ίδιο το σχολείο. Ο νέος μπορεί να σκέφτεται ότι αν πάει στο σχολείο θα εμφανιστεί ξανά κρίση και δεν θα μπορεί να φύγει. Σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό μπορεί να οδηγήσει σε επαναλαμβανόμενες απουσίες ή σχολική άρνηση.

Πώς μπορούν να αντιδράσουν οι γονείς την ώρα της κρίσης;

Ο τρόπος αντίδρασης των ενηλίκων μπορεί να βοηθήσει το παιδί να αισθανθεί μεγαλύτερη ασφάλεια. Είναι χρήσιμο ο γονέας να παραμένει όσο γίνεται ήρεμος, να μιλά με απλές φράσεις και να εξηγεί ότι τα συμπτώματα είναι πολύ έντονα αλλά θα υποχωρήσουν. Δεν χρειάζεται να ζητά συνεχώς από το παιδί να «ηρεμήσει». Όταν κάποιος βρίσκεται σε κατάσταση έντονου φόβου, μια τέτοια οδηγία είναι δύσκολο να εφαρμοστεί. Περισσότερο βοηθά μια σταθερή παρουσία και η υπενθύμιση ότι το παιδί μπορεί να αφήσει την κρίση να περάσει χωρίς να χρειάζεται να πολεμήσει κάθε σύμπτωμα.

Πρέπει να ενθαρρύνουμε το παιδί να παίρνει πολύ βαθιές αναπνοές;

Η πολύ γρήγορη ή υπερβολικά βαθιά αναπνοή μπορεί να επιδεινώσει ορισμένα συμπτώματα, όπως τη ζάλη και το μυρμήγκιασμα. Είναι προτιμότερο να ενθαρρύνεται μια ήρεμη και φυσική αναπνοή, χωρίς έντονη προσπάθεια. Ο νέος μπορεί να προσπαθήσει να επιβραδύνει λίγο τον ρυθμό της αναπνοής του και να αφήνει την εκπνοή να γίνεται ήρεμα. Ο στόχος δεν είναι να «εξαφανίσει» αμέσως την κρίση μέσω της αναπνοής, αλλά να μη συμβάλει άθελά του στην περαιτέρω αύξηση της σωματικής διέγερσης.

Πρέπει να φύγει αμέσως από το μέρος όπου έγινε η κρίση;

Αν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος ή χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση, ασφαλώς προέχει η ασφάλεια. Όταν όμως έχει διαπιστωθεί ότι πρόκειται για κρίσεις πανικού, η συστηματική άμεση διαφυγή από κάθε κατάσταση όπου εμφανίζεται άγχος μπορεί μακροπρόθεσμα να ενισχύσει τον φόβο. Το παιδί μπορεί να μάθει ότι «γλίτωσε επειδή έφυγε» και όχι ότι η κρίση θα υποχωρούσε ακόμη και αν παρέμενε με κατάλληλη υποστήριξη. Στη θεραπεία, η σταδιακή παραμονή σε ασφαλείς καταστάσεις που προκαλούν φόβο αποτελεί συχνά σημαντικό μέρος της αντιμετώπισης.

Πώς πρέπει να αντιδρούν οι γονείς μετά την κρίση;

Μετά την υποχώρηση των συμπτωμάτων είναι χρήσιμο να συζητηθεί ήρεμα τι συνέβη. Ο γονέας μπορεί να βοηθήσει τον νέο να κατανοήσει ότι ο οργανισμός του ενεργοποίησε έναν πολύ έντονο συναγερμό και ότι οι σωματικές αισθήσεις, παρότι τρομακτικές, δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι υπάρχει άμεσος κίνδυνος. Δεν βοηθά να υποτιμάται η εμπειρία με φράσεις όπως «δεν ήταν τίποτα». Για το παιδί η εμπειρία ήταν πραγματικά πολύ έντονη. Ταυτόχρονα, η υπερβολική ανησυχία των ενηλίκων μπορεί να ενισχύσει την πεποίθηση ότι η κρίση ήταν επικίνδυνη. Η στάση χρειάζεται να είναι υποστηρικτική αλλά σταθερή.

Είναι πάντα κρίση πανικού;

Όχι. Συμπτώματα όπως ταχυκαρδία, πόνος στο στήθος, δύσπνοια, ζάλη ή λιποθυμική τάση μπορεί να έχουν και σωματικές αιτίες. Ιδιαίτερα όταν ένα παιδί παρουσιάζει τέτοια συμπτώματα για πρώτη φορά, όταν υπάρχουν ασυνήθιστα χαρακτηριστικά ή όταν υπάρχει σχετικό ιατρικό ιστορικό, μπορεί να χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση. Επίσης, η χρήση καφεΐνης, ενεργειακών ποτών, νικοτίνης, κάνναβης, διεγερτικών ή άλλων ουσιών μπορεί να προκαλέσει ή να επιδεινώσει συμπτώματα που μοιάζουν με κρίση πανικού. Η διάγνωση επομένως δεν πρέπει να γίνεται απλώς επειδή ένα παιδί αισθάνθηκε έντονο άγχος και ταχυκαρδία.

Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση;

Άμεση ιατρική εκτίμηση χρειάζεται όταν τα συμπτώματα δεν ταιριάζουν με μια γνωστή και ήδη αξιολογημένη εικόνα κρίσεων πανικού ή όταν υπάρχουν στοιχεία που μπορεί να υποδηλώνουν οξύ σωματικό πρόβλημα. Έντονος ή παρατεταμένος πόνος στο στήθος, πραγματική απώλεια συνείδησης, σοβαρή δυσκολία στην αναπνοή, κυάνωση, σπασμοί, σημαντική σύγχυση ή συμπτώματα που εμφανίζονται κατά τη διάρκεια έντονης σωματικής άσκησης χρειάζονται ιατρική διερεύνηση. Αν υπάρχει αμφιβολία για το αν πρόκειται για κρίση πανικού ή για ιατρικό πρόβλημα, είναι ασφαλέστερο να ζητηθεί κατάλληλη εκτίμηση.

Ποια άλλα προβλήματα μπορεί να συνυπάρχουν;

Οι κρίσεις πανικού μπορεί να εμφανιστούν μαζί με άλλες αγχώδεις διαταραχές, όπως κοινωνικό άγχος, γενικευμένο άγχος ή φοβίες. Μπορεί επίσης να συνυπάρχουν κατάθλιψη, σχολική άρνηση ή άλλες συναισθηματικές δυσκολίες. Η αξιολόγηση χρειάζεται επομένως να εξετάζει όχι μόνο τις κρίσεις αλλά και τη συνολική ψυχική κατάσταση και λειτουργικότητα του παιδιού.

Πώς αντιμετωπίζονται;

Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία αποτελεί βασική θεραπευτική προσέγγιση για τις κρίσεις πανικού και τη διαταραχή πανικού. Ο νέος μαθαίνει να κατανοεί τι συμβαίνει στο σώμα κατά τη διάρκεια μιας κρίσης, να αναγνωρίζει τις τρομακτικές ερμηνείες των σωματικών αισθήσεων και να τις αντιμετωπίζει με περισσότερο ρεαλιστικό τρόπο. Σημαντικό μέρος της θεραπείας είναι επίσης η σταδιακή αντιμετώπιση των καταστάσεων που έχουν αρχίσει να αποφεύγονται. Με αυτόν τον τρόπο το παιδί αποκτά εμπειρία ότι μπορεί να αντέξει το άγχος και ότι δεν χρειάζεται να οργανώνει τη ζωή του γύρω από την προσπάθεια να αποτρέψει κάθε πιθανή κρίση.

Χρησιμοποιούνται φάρμακα;

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα όταν οι κρίσεις είναι συχνές, η δυσλειτουργία σημαντική ή συνυπάρχει άλλη αγχώδης ή καταθλιπτική διαταραχή, μπορεί να εξεταστεί και φαρμακευτική θεραπεία. Η απόφαση χρειάζεται να λαμβάνεται μετά από παιδοψυχιατρική αξιολόγηση και να εντάσσεται σε ένα συνολικό θεραπευτικό σχέδιο. Η φαρμακευτική αγωγή δεν αντικαθιστά την ανάγκη να αντιμετωπιστούν ο φόβος των σωματικών συμπτωμάτων και οι συμπεριφορές αποφυγής.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια;

Αξιολόγηση είναι χρήσιμη όταν οι κρίσεις επαναλαμβάνονται, όταν ο νέος ανησυχεί επίμονα ότι θα εμφανιστούν ξανά ή όταν έχει αρχίσει να αποφεύγει σχολείο, μετακινήσεις, δραστηριότητες ή κοινωνικές καταστάσεις. Χρειάζεται επίσης αξιολόγηση όταν το άγχος επηρεάζει σημαντικά τον ύπνο, τη σχολική λειτουργία, τις φιλίες ή την αυτονομία. Αν συνυπάρχουν σημαντική κατάθλιψη, αυτοτραυματισμός ή αυτοκτονικές σκέψεις, χρειάζεται άμεση και περισσότερο ολοκληρωμένη αξιολόγηση.

Ο φόβος της επόμενης κρίσης μπορεί να γίνει μεγαλύτερο πρόβλημα από την ίδια την κρίση

Μια κρίση πανικού είναι έντονη αλλά συνήθως περιορισμένη χρονικά. Αυτό που μπορεί να διατηρήσει τη δυσκολία για μήνες ή χρόνια είναι ο φόβος ότι θα συμβεί ξανά. Όσο περισσότερο ο νέος παρακολουθεί το σώμα του αναζητώντας σημάδια μιας επερχόμενης κρίσης και όσο περισσότερες καταστάσεις αποφεύγει, τόσο περισσότερο μπορεί να ενισχύεται η πεποίθηση ότι οι κρίσεις είναι επικίνδυνες και ανεξέλεγκτες. Η κατάλληλη θεραπεία βοηθά το παιδί ή τον έφηβο να κατανοήσει διαφορετικά τις σωματικές αισθήσεις, να μειώσει την αποφυγή και να ανακτήσει σταδιακά τις δραστηριότητες που είχε περιορίσει. Οι κρίσεις πανικού είναι αντιμετωπίσιμες. Με σωστή αξιολόγηση και κατάλληλη θεραπευτική παρέμβαση, οι περισσότεροι νέοι μπορούν να μάθουν να μην φοβούνται τις ίδιες τις αντιδράσεις του σώματός τους και να συνεχίσουν την καθημερινότητά τους χωρίς να οργανώνουν τη ζωή τους γύρω από τον φόβο μιας νέας κρίσης.