Μετά από έναν χωρισμό ή διαζύγιο, ένας γονέας μπορεί κάποια στιγμή να δημιουργήσει μια νέα σταθερή σχέση, να παντρευτεί ξανά ή να αρχίσει να ζει με νέο σύντροφο. Μπορεί επίσης να ενωθούν δύο οικογένειες στις οποίες υπάρχουν παιδιά από προηγούμενες σχέσεις. Οι οικογένειες αυτές συχνά ονομάζονται ανασυσταμένες οικογένειες. Η δημιουργία μιας νέας οικογένειας μπορεί να αποτελέσει μια θετική εξέλιξη για τους ενήλικες και τα παιδιά. Ταυτόχρονα όμως απαιτεί σημαντική προσαρμογή. Το παιδί χρειάζεται να βρει τη θέση του σε ένα νέο οικογενειακό σχήμα, να γνωρίσει καλύτερα τον νέο σύντροφο του γονέα, να προσαρμοστεί ενδεχομένως σε νέα αδέλφια και να διαχειριστεί συναισθήματα που μπορεί να είναι πολύ διαφορετικά από εκείνα των ενηλίκων. Η επιθυμία ενός γονέα να δημιουργήσει μια νέα σχέση είναι φυσιολογική. Είναι όμως επίσης φυσιολογικό το παιδί να χρειάζεται χρόνο πριν αισθανθεί ότι η νέα κατάσταση αποτελεί και για το ίδιο οικογένεια.

Γιατί η νέα σχέση του γονέα μπορεί να είναι δύσκολη για το παιδί;

Για τον γονέα, μια νέα σχέση μπορεί να σημαίνει συντροφικότητα, σταθερότητα και μια νέα αρχή. Για το παιδί όμως μπορεί να σημαίνει μια ακόμη αλλαγή μετά τον χωρισμό των γονέων του. Ακόμη και όταν έχουν περάσει χρόνια από το διαζύγιο, ο νέος γάμος ή η συγκατοίκηση μπορεί να κάνει περισσότερο οριστική την πραγματικότητα ότι οι γονείς δεν πρόκειται να ξαναζήσουν μαζί. Ένα παιδί μπορεί να έχει προσαρμοστεί στον χωρισμό και παρ' όλα αυτά να αισθανθεί ξανά θλίψη, θυμό ή ανασφάλεια όταν ένας γονέας δημιουργεί νέα οικογένεια. Αυτά τα συναισθήματα δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι απορρίπτει τον νέο σύντροφο. Μπορεί να σχετίζονται περισσότερο με την αλλαγή της προηγούμενης ισορροπίας.

Το παιδί μπορεί να εξακολουθεί να ελπίζει ότι οι γονείς θα ξανασμίξουν

Ιδιαίτερα τα μικρότερα παιδιά μπορεί να διατηρούν για μεγάλο χρονικό διάστημα την επιθυμία να επανενωθούν οι γονείς τους. Η εμφάνιση ενός νέου συντρόφου μπορεί επομένως να βιωθεί ως απειλή για αυτή την ελπίδα. Το παιδί μπορεί να αντιδρά με θυμό ή απόρριψη όχι επειδή έχει προσωπικό πρόβλημα με τον νέο άνθρωπο, αλλά επειδή η παρουσία του συμβολίζει ότι η προηγούμενη οικογένεια δεν θα αποκατασταθεί με τον τρόπο που φανταζόταν. Είναι χρήσιμο οι γονείς να αναγνωρίζουν αυτό το συναίσθημα χωρίς να δημιουργούν ψεύτικες προσδοκίες.

Μπορεί το παιδί να αισθάνεται ότι προδίδει τον άλλο γονέα;

Ναι. Ένα παιδί μπορεί να συμπαθήσει τον νέο σύντροφο και ταυτόχρονα να αισθάνεται ενοχή επειδή θεωρεί ότι με αυτόν τον τρόπο προδίδει τον άλλο βιολογικό γονέα. Η σύγκρουση αυτή μπορεί να γίνει ιδιαίτερα έντονη όταν οι σχέσεις μεταξύ των πρώην συντρόφων παραμένουν συγκρουσιακές ή όταν ένας γονέας εκφράζει αρνητικά σχόλια για τη νέα σχέση του άλλου. Το παιδί δεν πρέπει να βρίσκεται στη θέση να επιλέξει πλευρά. Μπορεί να αγαπά τον γονέα που δεν ζει μαζί του και ταυτόχρονα να αναπτύξει θετική σχέση με τον νέο σύντροφο του άλλου γονέα. Οι δύο σχέσεις δεν χρειάζεται να ανταγωνίζονται μεταξύ τους.

Ο νέος σύντροφος δεν αντικαθιστά τον άλλο γονέα

Ένα συχνό λάθος είναι η προσδοκία ότι ο νέος σύζυγος ή σύντροφος θα αποκτήσει αμέσως τον ρόλο της μητέρας ή του πατέρα. Για το παιδί, όμως, ο βιολογικός γονέας εξακολουθεί να έχει τη δική του ξεχωριστή θέση, ανεξάρτητα από το αν ζει μαζί του. Ο νέος σύντροφος μπορεί σταδιακά να εξελιχθεί σε σημαντικό, σταθερό και αγαπημένο ενήλικο χωρίς να χρειάζεται να αντικαταστήσει κανέναν. Η πίεση προς το παιδί να χρησιμοποιεί από νωρίς προσφωνήσεις όπως «μαμά» ή «μπαμπάς» ή να εκφράζει συναισθήματα που ακόμη δεν έχει αναπτύξει μπορεί να δημιουργήσει αντίσταση. Η σχέση χρειάζεται χρόνο για να διαμορφωθεί μέσα από πραγματικές καθημερινές εμπειρίες.

Πόσο γρήγορα πρέπει να προχωρήσει η νέα σχέση μέσα στην οικογένεια;

Δεν υπάρχει ένας σωστός χρόνος για όλες τις οικογένειες. Είναι όμως σημαντικό τα παιδιά να έχουν χρόνο να γνωρίσουν σταδιακά τον νέο σύντροφο πριν γίνουν μεγάλες αλλαγές, όπως συγκατοίκηση ή γάμος, όταν αυτό είναι εφικτό. Οι ενήλικες μπορεί να έχουν ήδη δημιουργήσει μια στενή σχέση πολύ πριν αντιληφθεί το παιδί ότι η σχέση αυτή είναι σοβαρή. Για το παιδί όμως η διαδικασία αρχίζει ουσιαστικά όταν ο νέος άνθρωπος μπαίνει στη δική του καθημερινότητα. Η προσδοκία ότι όλοι θα αισθανθούν αμέσως σαν μία ενωμένη οικογένεια μπορεί να δημιουργήσει περιττή πίεση.

Η σχέση με τον νέο σύντροφο χρειάζεται να αναπτυχθεί σταδιακά

Στην αρχή είναι συνήθως περισσότερο χρήσιμο ο νέος σύντροφος να επικεντρώνεται στην ανάπτυξη μιας θετικής σχέσης με το παιδί παρά στην άμεση άσκηση γονικής εξουσίας. Μπορεί να συμμετέχει σε κοινές δραστηριότητες, να ενδιαφέρεται για το παιδί, να είναι διαθέσιμος και να σέβεται τον χώρο και τον χρόνο του. Η εμπιστοσύνη δεν δημιουργείται επειδή οι ενήλικες αποφάσισαν ότι πλέον αποτελούν οικογένεια. Αναπτύσσεται μέσα από τη συνέπεια, την προβλεψιμότητα και την εμπειρία ότι ο νέος ενήλικος σέβεται το παιδί και τη σχέση του με τους γονείς του.

Ποιος πρέπει να θέτει τα όρια;

Στις πρώτες φάσεις μιας ανασυσταμένης οικογένειας είναι συχνά ευκολότερο ο βιολογικός γονέας να διατηρεί τον κύριο ρόλο στη θέσπιση ορίων και στη διαχείριση σοβαρών προβλημάτων συμπεριφοράς. Αν ο νέος σύντροφος αρχίσει πολύ γρήγορα να επιβάλλει κανόνες και συνέπειες, το παιδί μπορεί να αντιδράσει με τη σκέψη «δεν είσαι ο πατέρας μου» ή «δεν είσαι η μητέρα μου». Αυτό δεν σημαίνει ότι ο νέος σύντροφος δεν πρέπει να έχει κανένα δικαίωμα να ζητά σεβασμό μέσα στο σπίτι. Χρειάζονται κοινοί βασικοί κανόνες για όλους. Η γονική εξουσία όμως και η συναισθηματική σχέση αναπτύσσονται περισσότερο ομαλά όταν δεν απαιτούνται πριν δημιουργηθεί επαρκής εμπιστοσύνη. Με τον χρόνο, καθώς η σχέση σταθεροποιείται, ο νέος σύντροφος μπορεί να αποκτά μεγαλύτερο ρόλο στην καθημερινή φροντίδα και στα όρια.

Όταν και οι δύο σύντροφοι έχουν παιδιά

Η ένωση δύο οικογενειών δημιουργεί ακόμη περισσότερες αλλαγές. Παιδιά που προηγουμένως δεν είχαν σχέση μεταξύ τους μπορεί ξαφνικά να χρειάζεται να μοιραστούν σπίτι, χώρο, αντικείμενα, χρόνο με τους γονείς και οικογενειακές δραστηριότητες. Μπορεί να εμφανιστεί ανταγωνισμός για το ποιος έχει μεγαλύτερα δικαιώματα στο σπίτι, ποιος λαμβάνει περισσότερη προσοχή ή ποιος αντιμετωπίζεται καλύτερα. Οι γονείς χρειάζεται να περιμένουν ότι η σχέση μεταξύ των παιδιών θα αναπτυχθεί σταδιακά. Δεν είναι απαραίτητο να αγαπηθούν σαν αδέλφια επειδή οι γονείς τους έγιναν ζευγάρι. Η απαίτηση να αισθανθούν αμέσως σαν «μια μεγάλη ευτυχισμένη οικογένεια» μπορεί να κάνει δυσκολότερη την πραγματική ανάπτυξη σχέσεων.

Δίκαιη μεταχείριση δεν σημαίνει ακριβώς ίδια μεταχείριση

Τα παιδιά μιας ανασυσταμένης οικογένειας μπορεί να έχουν διαφορετικές ηλικίες, διαφορετικές ανάγκες και διαφορετικό ιστορικό. Επιπλέον, μπορεί να υπάρχουν διαφορετικοί κανόνες που είχαν διαμορφωθεί επί χρόνια στις δύο προηγούμενες οικογένειες. Η προσπάθεια να γίνουν όλα ακριβώς ίδια από την πρώτη ημέρα δεν είναι πάντα ρεαλιστική. Χρειάζεται όμως οι βασικοί οικογενειακοί κανόνες να είναι κατανοητοί και να μην υπάρχει εμφανής εύνοια υπέρ των βιολογικών παιδιών του ενός ή του άλλου συντρόφου. Τα παιδιά είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στην αντίληψη αδικίας και οι επαναλαμβανόμενες διαφορές στη μεταχείριση μπορούν να εντείνουν τον ανταγωνισμό.

Προσωπικός χώρος και προσωπικά αντικείμενα

Η συγκατοίκηση μπορεί να σημαίνει ότι ένα παιδί χάνει μέρος του προσωπικού χώρου που είχε προηγουμένως. Μπορεί να χρειαστεί να μοιραστεί δωμάτιο, να αλλάξει θέση στο σπίτι ή να δεχθεί ότι άλλοι χρησιμοποιούν χώρους και αντικείμενα που θεωρούσε δικά του. Όπου είναι δυνατό, είναι χρήσιμο κάθε παιδί να διατηρεί έναν βαθμό προσωπικού χώρου και ορισμένα αντικείμενα που δεν υποχρεώνεται να μοιράζεται. Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντικό στις πρώτες φάσεις, όταν το παιδί προσπαθεί να διατηρήσει μια αίσθηση συνέχειας και προσωπικής ταυτότητας μέσα στις αλλαγές.

Χρειάζεται να διατηρηθεί ο αποκλειστικός χρόνος με τον γονέα

Η δημιουργία μιας νέας οικογένειας δεν πρέπει να σημαίνει ότι εξαφανίζεται η ιδιαίτερη σχέση που υπήρχε ανάμεσα στο παιδί και στον γονέα του. Ένα παιδί μπορεί να αισθάνεται ότι ο νέος σύντροφος έχει πλέον καταλάβει τον χρόνο και την προσοχή που προηγουμένως ανήκαν περισσότερο σε εκείνο. Είναι χρήσιμο να συνεχίζει να υπάρχει χρόνος κατά τον οποίο το παιδί βρίσκεται μόνο με τον γονέα του. Δεν χρειάζεται να είναι πολύς, αλλά χρειάζεται να είναι πραγματικός και προβλέψιμος. Η διατήρηση αυτής της σχέσης συχνά βοηθά το παιδί να αισθανθεί λιγότερο απειλούμενο από τη νέα οικογενειακή κατάσταση.

Τι γίνεται με τον γονέα που ζει σε άλλο σπίτι;

Η νέα οικογένεια δεν πρέπει να αποκόπτει το παιδί από τη σχέση με τον άλλο γονέα, εφόσον η σχέση αυτή είναι ασφαλής. Τα παιδιά συνήθως ωφελούνται όταν δεν χρειάζεται να αισθάνονται ότι η αγάπη προς τον έναν γονέα αποκλείει την αγάπη προς τον άλλο. Οι ενήλικες χρειάζεται επίσης να αποφεύγουν να χρησιμοποιούν το παιδί ως αγγελιοφόρο, να το ανακρίνουν για το τι συμβαίνει στο άλλο σπίτι ή να ζητούν από εκείνο να αξιολογήσει τη νέα σχέση του πρώην συντρόφου. Το παιδί δεν πρέπει να μετατρέπεται σε μέρος των συγκρούσεων των ενηλίκων.

Τι γίνεται όταν το παιδί λέει «δεν τον θέλω» ή «δεν τη θέλω»;

Η απόρριψη του νέου συντρόφου δεν πρέπει ούτε να αγνοείται ούτε να θεωρείται αυτομάτως ότι το παιδί μπορεί να καθορίζει τις προσωπικές σχέσεις του γονέα. Χρειάζεται να κατανοηθεί τι ακριβώς σημαίνει η αντίδραση. Μπορεί το παιδί να φοβάται ότι θα χάσει τον γονέα του, να αισθάνεται πίστη προς τον άλλο γονέα, να δυσκολεύεται με τους νέους κανόνες ή απλώς να χρειάζεται περισσότερο χρόνο. Μπορεί όμως επίσης να υπάρχει συγκεκριμένο πρόβλημα στη συμπεριφορά του νέου συντρόφου. Αν το παιδί αναφέρει ότι φοβάται το συγκεκριμένο άτομο, ότι το απειλεί, το εξευτελίζει, το αγγίζει με τρόπο που το κάνει να αισθάνεται άβολα ή ότι συμβαίνει κάτι άλλο ανησυχητικό, αυτά τα λόγια χρειάζεται να λαμβάνονται σοβαρά και να διερευνώνται κατάλληλα. Η δυσφορία ενός παιδιού δεν πρέπει να απορρίπτεται αυτόματα ως «ζήλια».

Τι γίνεται όταν το παιδί συγκρίνει συνεχώς τον νέο σύντροφο με τον γονέα του;

Αυτό είναι αναμενόμενο, ιδιαίτερα στην αρχή. Το παιδί μπορεί να λέει ότι ο πατέρας του μαγειρεύει διαφορετικά, ότι η μητέρα του δεν θα έβαζε αυτόν τον κανόνα ή ότι ο νέος σύντροφος «δεν κάνει τίποτα σωστά». Δεν χρειάζεται ο νέος σύντροφος να ανταγωνιστεί τον βιολογικό γονέα ή να αποδείξει ότι είναι καλύτερος. Η δυνατότητα να ακούσει τέτοιες συγκρίσεις χωρίς να τις αντιμετωπίζει ως προσωπική προσβολή βοηθά τη σχέση να αναπτυχθεί με λιγότερη πίεση.

Διαφορετικοί κανόνες στα δύο σπίτια

Μετά από έναν χωρισμό, τα παιδιά μπορεί ήδη να ζουν με διαφορετικούς κανόνες στα σπίτια των δύο γονέων. Η δημιουργία μιας νέας οικογένειας μπορεί να προσθέσει ακόμη περισσότερες διαφορές. Δεν είναι απαραίτητο τα δύο σπίτια να λειτουργούν με ακριβώς τον ίδιο τρόπο. Είναι όμως χρήσιμο να υπάρχει κάποιος βαθμός συνέπειας σε βασικά ζητήματα που αφορούν την ασφάλεια, το σχολείο και την υγεία. Στο νέο σπίτι χρειάζεται να είναι σαφές τι αναμένεται από όλα τα μέλη της οικογένειας. Οι συνεχείς αλλαγές κανόνων ανάλογα με το ποια παιδιά βρίσκονται στο σπίτι μπορεί να προκαλέσουν σύγχυση και αίσθημα αδικίας.

Οι γιορτές και οι οικογενειακές παραδόσεις μπορεί να γίνουν πηγή έντασης

Χριστούγεννα, γενέθλια, διακοπές και άλλες οικογενειακές περιστάσεις μπορεί να είναι συναισθηματικά φορτισμένες. Το παιδί μπορεί να θέλει να διατηρήσει παραδόσεις που είχε με την προηγούμενη οικογένεια ή να αισθάνεται ότι η συμμετοχή σε μια νέα παράδοση σημαίνει ότι εγκαταλείπει την παλιά. Είναι χρήσιμο να διατηρούνται ορισμένα οικεία στοιχεία και παράλληλα να δημιουργούνται σταδιακά νέες κοινές παραδόσεις. Μια ανασυσταμένη οικογένεια δεν χρειάζεται να διαγράψει την προηγούμενη ιστορία για να αποκτήσει δική της ταυτότητα.

Τι συμβαίνει όταν γεννηθεί ένα κοινό παιδί του νέου ζευγαριού;

Η γέννηση ενός παιδιού από τη νέα σχέση μπορεί να δημιουργήσει νέα συναισθήματα στα μεγαλύτερα παιδιά. Ένα παιδί μπορεί να ανησυχήσει ότι το νέο μωρό είναι «πιο πραγματικό» μέλος της νέας οικογένειας επειδή είναι βιολογικό παιδί και των δύο ενηλίκων. Μπορεί να φοβηθεί ότι θα έχει λιγότερη θέση ή ότι ο γονέας του θα αγαπά περισσότερο το νέο παιδί. Είναι σημαντικό να διατηρηθεί η σχέση με κάθε μεγαλύτερο παιδί και να αναγνωρίζονται αυτά τα συναισθήματα χωρίς να θεωρούνται παράλογα. Η ισχυρή σχέση με τον γονέα και η σαφής εμπειρία ότι το παιδί εξακολουθεί να έχει σταθερή θέση στην οικογένεια μπορούν να διευκολύνουν σημαντικά την προσαρμογή.

Οι έφηβοι μπορεί να αντιδρούν διαφορετικά

Ένας έφηβος μπορεί να φαίνεται περισσότερο ανεξάρτητος, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι αλλαγές στην οικογένεια δεν τον επηρεάζουν. Μπορεί να αντιδρά με απόσταση, ειρωνεία, θυμό ή να περνά περισσότερο χρόνο έξω από το σπίτι. Μπορεί επίσης να δυσκολεύεται ιδιαίτερα όταν ένας νέος ενήλικος επιχειρεί να αποκτήσει γρήγορα γονικό ρόλο. Οι έφηβοι χρειάζονται σεβασμό στην ιδιωτικότητά τους και μεγαλύτερη συμμετοχή σε πρακτικές αποφάσεις που επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητά τους. Δεν χρειάζεται όμως να αναλάβουν τον ρόλο του κριτή της σχέσης των ενηλίκων ούτε να θεωρείται ότι επειδή είναι μεγαλύτεροι δεν έχουν ανάγκη από σταθερότητα και συναισθηματική διαθεσιμότητα.

Οι ενήλικες χρειάζεται να προστατεύουν τη σχέση του ζευγαριού

Η δημιουργία μιας ανασυσταμένης οικογένειας μπορεί να προκαλέσει σημαντική πίεση και στο νέο ζευγάρι. Μπορεί να υπάρχουν διαφωνίες για την πειθαρχία, τα οικονομικά, τον χρόνο με τα παιδιά, τη σχέση με τους πρώην συντρόφους και τη διαφορετική μεταχείριση των παιδιών. Είναι σημαντικό τα προβλήματα αυτά να συζητούνται μεταξύ των ενηλίκων και όχι μέσω των παιδιών. Τα παιδιά δεν πρέπει να γίνονται σύμμαχοι του βιολογικού τους γονέα απέναντι στον νέο σύντροφο ούτε να καλούνται να πάρουν θέση στις διαφωνίες του ζευγαριού.

Πότε χρειάζεται περισσότερη προσοχή;

Ένα διάστημα αναστάτωσης μετά από σημαντικές οικογενειακές αλλαγές είναι αναμενόμενο. Δεν χρειάζεται κάθε σύγκρουση ή εκδήλωση ζήλιας να θεωρείται ψυχική διαταραχή. Μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται όταν η δυσφορία παραμένει πολύ έντονη, όταν το παιδί παρουσιάζει σημαντική πτώση στη σχολική λειτουργία, σοβαρές δυσκολίες ύπνου, έντονο άγχος, επίμονη θλίψη, κοινωνική απόσυρση ή σοβαρή επιθετικότητα. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να διερευνώνται αναφορές φόβου απέναντι σε κάποιο μέλος της νέας οικογένειας ή οποιαδήποτε ένδειξη κακοποίησης, βίας ή παραμέλησης. Σε τέτοιες περιπτώσεις η ασφάλεια του παιδιού προηγείται της προσπάθειας να «δεθεί» η νέα οικογένεια.

Πότε μπορεί να βοηθήσει ένας επαγγελματίας;

Επαγγελματική υποστήριξη μπορεί να είναι χρήσιμη όταν οι συγκρούσεις παραμένουν έντονες, όταν το παιδί δυσκολεύεται σημαντικά να προσαρμοστεί ή όταν οι ενήλικες δεν μπορούν να συμφωνήσουν σχετικά με τους ρόλους και τα όρια. Η οικογενειακή ή γονεϊκή συμβουλευτική μπορεί να βοηθήσει να αποσαφηνιστούν οι προσδοκίες, να μειωθούν οι συγκρούσεις και να δημιουργηθεί ένα περισσότερο σταθερό οικογενειακό πλαίσιο. Ο στόχος δεν είναι να αναγκαστούν τα μέλη της οικογένειας να αισθανθούν συγκεκριμένα συναισθήματα. Είναι να μπορούν να ζουν μαζί με ασφάλεια, σεβασμό και προβλεψιμότητα ενώ οι σχέσεις αναπτύσσονται σταδιακά.

Μια νέα οικογένεια χρειάζεται χρόνο για να αποκτήσει τη δική της ιστορία

Μια ανασυσταμένη οικογένεια δεν ξεκινά από το μηδέν. Κάθε μέλος φέρνει μαζί του προηγούμενες σχέσεις, συνήθειες, απώλειες, αναμνήσεις και προσδοκίες. Δεν είναι απαραίτητο να μοιάσει με μια οικογένεια στην οποία όλοι ζούσαν μαζί από τη γέννηση των παιδιών. Μπορεί να αναπτύξει τον δικό της τρόπο λειτουργίας. Η προσαρμογή γίνεται ευκολότερη όταν οι ενήλικες δεν απαιτούν άμεση συναισθηματική εγγύτητα, σέβονται τις προηγούμενες σχέσεις των παιδιών, διατηρούν σαφή και δίκαια όρια και αφήνουν αρκετό χρόνο για να δημιουργηθούν νέοι δεσμοί. Ένα παιδί δεν χρειάζεται να ξεχάσει την προηγούμενη οικογενειακή του ιστορία για να αποκτήσει θέση στη νέα οικογένεια. Η δυνατότητα να διατηρήσει σημαντικούς δεσμούς και ταυτόχρονα να δημιουργήσει νέους αποτελεί συχνά το πιο σταθερό θεμέλιο για την προσαρμογή.